การถอดบทเรียน: มุมมองจากบทความวิจัยในประเทศไทย

การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการให้ความหมายของการถอดบทเรียน ที่ปรากฏในงานวิจัยในประเทศไทย รวมถึงการศึกษารูปแบบ กระบวนการ และหัวข้อกลุ่มความรู้ ของการถอดบทเรียนจากงานวิจัยในประเทศไทย เพื่อเปรียบเทียบและค้นหาแนวทางปฏิบัติของการถอดบทเรียนที่เกิดขึ้นในประเทศไทย กับแนวคิดการจัดการความรู้ โดยใช้การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหาเป็นเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยผลการศึกษาพบการให้ความหมายของการถอดบทเรียน ที่ปรากฏในงานวิจัยในประเทศไทย โดยพบบทความวิจัยที่มีการให้ความหมายของการถอดบทเรียน น้อยกว่าบทความวิจัยที่ไม่มีการให้ความหมายของการถอดบทเรียน ซึ่งมีลักษณะการให้ความหมาย โดยผู้เขียนบทความวิจัยสรุปความหมายของการถอดบทเรียนมากที่สุด ตามด้วยการอ้างอิงความหมายการถอดบทเรียนจากผู้เขียนทฤษฎี และผู้เขียนบทความวิจัยสรุปความหมายการถอดบทเรียน และอ้างอิงความหมายจากผู้เขียนทฤษฎี ส่วนการใช้คำศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับการถอดบทเรียน พบคำศัพท์รูปแบบภาษาไทย “ถอดบทเรียน”และภาษาอังกฤษ “Lesson Learned” มากที่สุดผลการศึกษารูปแบบ กระบวนการ และหัวข้อกลุ่มความรู้ ของการถอดบทเรียนจากงานวิจัยในประเทศไทย พบรูปแบบการถอดบทเรียนจากประสบการณ์ของผู้อื่นมากที่สุด ตามด้วยการถอดบทเรียนจากประสบการณ์ความสำเร็จ และการถอดบทเรียนที่แนะนำสิ่งที่ต้องปรับปรุงแก้ไขดำเนินการต่อ และการถอดบทเรียนจากประสบการณ์ความผิดพลาด ส่วนกระบวนการถอดบทเรียนซึ่งได้แก่ เครื่องมือการถอดบทเรียน และขั้นตอนการถอดบทเรียน โดยพบการใช้เครื่องมือการถอดบทเรียนในบทความวิจัยมากกว่าบทความที่ไม่ได้ใช้เครื่องมือดังกล่าว โดยการใช้เครื่องมือการถอดบทเรียนมีหลากหลายเครื่องมือ ไม่ว่าจะเป็น “การทบทวนหลังการปฏิบัติการ (After Action Review Technique: AAR)” “การทบทวนหลังการดำเนินงาน (Retrospective Technique)” “การถอดบทเรียนที่ประยุกต์มาจากทฤษฎีการประเมินผลโครงการ” “การถอดบทเรียนแบบเล่าเรื่อง (Story Telling: ST)” ทั้งนี้ไม่พบการใช้เครื่องมือ “ปฏิทินการถอดบทเรียน” และ “เทคนิคแผนที่ผลลัพธ์ (Outcome Mapping: OM)” ในบทความวิจัยดังกล่าว ส่วนขั้นตอนการถอดบทเรียน มีการใช้ขั้นตอนการถอดบทเรียนในบทความวิจัย โดยมีขั้นตอนการเตรียมการถอดบทเรียน ขั้นตอนดำเนินการถอดบทเรียน ขั้นตอนสรุปผลการถอดบทเรียน ขั้นตอนจัดเก็บข้อมูลบทเรียน และไม่พบขั้นตอนการติดตามการนำบทเรียนไปใช้ประโยชน์ ส่วนกลุ่มหัวข้อความรู้ของบทความวิจัย พบ 2 กลุ่มหัวข้อความรู้โดยพบบทความวิจัยกลุ่มวิทยาศาสตร์มากที่สุด ตามด้วยกลุ่มสังคมศาสตร์ ประเด็นรูปแบบการนำเสนอบทความวิจัย พบการนำเสนอในรูปแบบภาษาไทยมากที่สุด ตามด้วยรูปแบบภาษาอังกฤษ ประเด็นปีที่ตีพิมพ์บทความวิจัย มีการตีพิมพ์บทความวิจัยตั้งแต่ พ.ศ. 2547-2563 ประเด็นรูปแบบการนำไปใช้ของบทความวิจัยพบการนำไปใช้ 14 รูปแบบ โดยกลุ่มบทความวิจัยด้านชุมชนถูกนำไปใช้ในการถอดบทเรียนมากที่สุด ประเด็นเรื่องจำนวนผู้เขียนบทความวิจัย พบผู้เขียนบทความวิจัยในรูปแบบเดี่ยวและทีมวิจัย โดยพบจำนวนผู้เขียน 2 ท่านมากที่สุด และประเด็นเรื่องข้อมูลการศึกษาของผู้เขียนบทความวิจัย พบคณะที่ผู้วิจัยสังกัดมากที่สุด ได้แก่ รัฐศาสตร์ และนิติศาสตร์ และมหาวิทยาลัยที่ผู้วิจัยสังกัดมากที่สุด ได้แก่ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ผลการศึกษาเปรียบเทียบ และค้นหาแนวทางปฏิบัติของการถอดบทเรียนที่เกิดขึ้นในประเทศไทย กับแนวคิดการจัดการความรู้ ผู้วิจัยใช้การเปรียบเทียบบทความวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการถอดบทเรียน โดยใช้ขั้นตอนการถอดบทเรียนที่สอดคล้องกับแนวคิดการจัดการความรู้ ผลการวิจัยพบขั้นตอนการถอดบทเรียน ตั้งแต่ ขั้นตอนการเตรียมการถอดบทเรียน ขั้นตอนดำเนินการถอดบทเรียน ขั้นตอนสรุปผลการถอดบทเรียน ขั้นตอนจัดเก็บข้อมูลบทเรียน แต่ไม่พบขั้นตอนการติดตามการนำบทเรียนไปใช้ประโยชน์ ซึ่งไม่ครบองค์ประกอบของขั้นตอนการถอดบทเรียนผลการศึกษานี้สามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการถอดบทเรียน (Lessons Learned) ในประเทศไทยให้สอดคล้องกับ แนวคิดการจัดการความรู้ (Knowledge Management) เพื่อให้การถอดบทเรียนสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างมีประสิทธิภาพต่อไป