Kochbunker KJ1 Archeologisch onderzoek Kochbunker Kale Jacob 1 in het Bergherbos, gemeente Montferland

<p>Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van het Interregproject “Zicht op heden en verleden” waarbij Natuurmonumenten samenwerkt met de gemeente Montferland, Stadt Emmerich am Rhein (Dld.) en Stichting Huis Bergh. Het onderzoek bestaat uit meerdere deelopdrachten die in afzonderlijke rapportages zijn en worden gepresenteerd. Onderhavig onderzoek heeft betrekking op een Duitse Kochbunker uit de Tweede Wereldoorlog in het Bergherbos. Het onderzoek heeft bestaan uit een Opgraving (variant Archeologische Begeleiding). Aanleiding voor het onderzoek is de geplande realisatie van een reconstructie van een loopgraaf achter de Kochbunker.<br>Veldwerk De Kochbunkers in het Bergherbos zijn in een eerder stadium van het Interregproject geïnventariseerd en gewaardeerd (rapport deelopdracht 2). De bunkers waren onderdeel van de Beek-Riegel, een Duitse linie uit de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog. Een van de kanshebbers voor publieke ontsluiting was de Kochbunker binnen onderhavig onderzoek: Kale Jacob 1. Het archeologisch onderzoek bestond uit een Opgraving (variant Archeologische Begeleiding) van deze Kochbunker. Hierbij werd niet alleen de betonnen bunker zelf geregistreerd. Ook werd aansluitend op en oostelijk van de bunker een grondspoor aangetroffen die als gedekte toegang wordt geïnterpreteerd. Bekend van luchtfoto’s uit de oorlog is dat hier ook een lange verbindingsloopgraaf liep (door de bosrand, van noord naar zuid). Opvallend genoeg sluit het grondspoor hier niet op aan.<br>De Kochbunker bestaat uit een basisvorm van een deksel in diverse varianten met daaronder een koker/buis. Het deksel met een gat voor een stuk optiek (Ø 30 cm) is van een type dat vaker voorkomt op de westelijke rand van de Montferlandse stuwwal (Bergherbos). Deze is op vijf locaties geregistreerd. Het type prefab betonnen koker met rechthoekige toegang komt echter vooralsnog nergens anders voor in het Bergherbos.<br>Over een datering en fasering die mogelijk in de archeologische resten zichtbaar is geworden, is het volgende te zeggen. Het deksel is gemarkeerd met “24/2” wat waarschijnlijk de productiedatum is (24 februari 1945). Bekend is dat er lokale productieplaatsen waren voor deze deksels, zoals in Zeddam en Doetinchem. Rekening houdende met het uitharden van het beton, transport en het frontverloop is de bouw van de Kochbunker op Kale Jacob 1 te dateren tussen eind februari en begin-medio maart 1945. De keuze op deze locatie voor een prefab betonnen buis (op andere locaties opgetrokken uit baksteen) kan een bewuste keuze zijn geweest. Mogelijk dat de positionering ten opzichte van de Zeddamseweg hier een rol in speelde.<br>De bunker of koker is tot 1,3 meter vanaf de (gesloten) betonnen onderzijde opgevuld met geelbruin zand. Dit is waarschijnlijk gedaan tijdens het wegwerken en dichtgooien van Duitse stellingen na de oorlog met als doel om de toegang van de bunker te blokkeren. Aangetroffen prikkeldraad op de bodem van de gedekte toegang is mogelijk een restant van het ‘aankleden’ van de stelling. In dat geval is het na de aanleg van de bunker, toegang en loopgraaf aangevoerd. Er zijn geen vondsten gedaan die kunnen worden gekoppeld aan één bepaald persoon, een bepaalde eenheid of die wijzen op dwangarbeid.<br>Aangezien er geen historische (geschreven) bronnen bekend zijn over de Kochbunkers in het Bergherbos of specifiek Kale Jacob 1, is alle informatie die tijdens dit archeologisch onderzoek is geregistreerd nieuw.<br>Aanbevelingen Op basis van luchtfoto’s uit de oorlog en recente hoogtekaarten (AHN2) is het zeer aannemelijk dat ook buiten de werkput van onderhavig onderzoek nog (intacte) grondsporen uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig zijn. Er wordt geadviseerd elk vergelijkbaar grondverzet (waar sporen uit de oorlog bekend zijn) archeologisch te laten begeleiden. Dergelijk eventueel toekomstig onderzoek naar resten uit de Tweede Wereldoorlog kan worden uitgevoerd met onderhavige rapportage als leidraad. Er zijn ook aanbevelingen te geven over de reconstructie bij object Kale Jacob 1. Ondanks het feit dat er geen sporen van beschoeiing of ondersteuning van de gedekte toegang zijn aangetroffen, is het verstandig om deze wel aan te brengen met het oog op behoud voor de toekomst (zoals het tegengaan van verzakking). Het is aan te raden om ‘lokaal materiaal’ te gebruiken, in de zin van planken van diverse formaten, deuren, raamkozijnen, enzovoorts. Dit om het beeld van de Duitse schaarste in maart-april 1945 na te bootsen. Uit historische bronnen is bekend dat dit veelvuldig werd toegepast in de Duitse laat-oorlogse linies. Een voorbeeld kan genomen worden aan de reconstructie van de Kochbunker in de tuin van Museum Arnhem.</p>