การขอคืนที่ดินที่ถูกเวนคืนโดยเจ้าของเดิมหรือทายาท

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการขอคืนที่ดินที่ถูกเวนคืนโดยเจ้าของเดิมหรือทายาท โดยแบ่งเป็นสองประเด็นสำคัญ ได้แก่ ประเด็นที่หนึ่ง ปัญหาเกี่ยวกับหลักเกณฑ์และเงื่อนไขในการขอคืนที่ดิน ซึ่งพิจารณาว่าที่ดินที่ถูกเวนคืนแต่ไม่ได้ถูกนำไปใช้ตามวัตถุประสงค์หรือมีที่ดินเหลือจากการเวนคืนควรมีหลักเกณฑ์อย่างไรในการพิจารณาคืนให้เจ้าของเดิม และประเด็นที่สอง ปัญหาการกำหนดค่าทดแทนในการขอคืนที่ดิน ซึ่งพิจารณาเกี่ยวกับหลักเกณฑ์การคำนวณค่าทดแทนที่เหมาะสมและเป็นธรรม แก่ภาครัฐและประชาชน โดยศึกษาวิเคราะห์จากตำรา บทความ เอกสารทางวิชาการ ความเห็นของคณะกรรมการกฤษฎีกา คำพิพากษาศาล เพื่อเสนอแนวทางในการพัฒนาหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการขอคืนที่ดินและการกำหนดค่าทดแทนที่เป็นธรรมมากขึ้น อันจะช่วยให้การปฏิบัติของเจ้าหน้าที่เป็นไปอย่างชัดเจน รอบคอบ และสอดคล้องกับหลักการคุ้มครองสิทธิในทรัพย์สินของประชาชนและการเวนคืนเพื่อประโยชน์สาธารณะ. จากการศึกษาพบว่า ในประเด็นที่หนึ่ง แม้พระราชบัญญัติว่าด้วยการเวนคืนและการได้มาซึ่งอสังหาริมทรัพย์ พ.ศ. 2562 จะกำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการใช้ที่ดินหลังการเวนคืนและการขอคืนที่ดิน แต่ในทางปฏิบัติยังมีปัญหาด้านการตีความ การใช้ดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่ในการคืนที่ดิน และยังไม่มีมาตรการตรวจสอบการใช้ที่ดินหลังการเวนคืนอย่างชัดเจน ซึ่งนำไปสู่ความไม่เป็นธรรมและการใช้ที่ดินผิดวัตถุประสงค์ ผู้เขียนจึงเสนอให้แก้ไขเพิ่มเติมกฎกระทรวงการขอคืนที่ดินที่ถูกเวนคืน พ.ศ. 2564 โดยกำหนดหลักเกณฑ์กลางในการพิจารณาสภาพของที่ดินภายหลังการเวนคืนให้ชัดเจน ทั้งในด้านการใช้งานจริงและความจำเป็นของรัฐในการถือครองที่ดินต่อไป เพื่อลดปัญหาการเวนคืนที่ดินเกินความจำเป็น เมื่อปรากฏว่าที่ดินไม่ได้ถูกใช้ตามวัตถุประสงค์ภายในระยะเวลาที่กำหนด รัฐต้องคืนให้เจ้าของเดิมหรือทายาท พร้อมทั้งกำหนดบทลงโทษสำหรับกรณีที่รัฐเวนคืนแล้วไม่ใช้ประโยชน์หรือใช้ผิดวัตถุประสงค์ เช่น มีเจตนาทุจริตเวนคืนที่ดินเกินความจำเป็น การปล่อยเป็นที่รกร้างว่างเปล่าโดยไม่คืนเจ้าของ หรือนำไปแสวงหาประโยชน์ในเชิงพาณิชย์โดยมิชอบ นอกจากนี้ ควรแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติว่าด้วยการเวนคืนและการได้มาซึ่งอสังหาริมทรัพย์ พ.ศ. 2562 เพื่อขยายสิทธิในการขอคืนที่ดินให้ครอบคลุมบุคคลที่ได้รับผลกระทบจากการเวนคืนทางอ้อม ไม่จำกัดเฉพาะเจ้าของเดิมหรือทายาท เช่น (1) ผู้เช่าระยะยาวที่ต้องย้ายออกโดยไม่ได้รับการชดเชยที่เป็นธรรม (2) ผู้ที่ได้รับค่าทดแทนเป็นที่ดินแทนเงินสด ซึ่งปัจจุบันไม่มีสิทธิขอคืนหากที่ดินไม่ได้ถูกใช้ตามวัตถุประสงค์หรือเหลือจากการใช้ประโยชน์ และ (3) เจ้าของที่ดินที่ถูกเวนคืนเพื่อนำไปชดเชยให้แก่ผู้ถูกเวนคืนรายอื่น เพื่อให้เกิดความเสมอภาคและเป็นธรรมตามหลักเฉลี่ยทุกข์เฉลี่ยสุขที่กำหนดไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย สำหรับประเด็นที่สองเกี่ยวกับการกำหนดค่าทดแทนการขอคืนที่ดิน ปัจจุบันมาตรา 54 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการเวนคืนและการได้มาซึ่งอสังหาริมทรัพย์ พ.ศ. 2562 กำหนดให้เจ้าของเดิมหรือทายาทต้องคืนค่าทดแทนที่ได้รับในขณะถูกเวนคืนพร้อมดอกเบี้ยร้อยละเจ็ดครึ่งต่อปี แต่ราคาดังกล่าวต้องไม่เกินราคาตลาดในวันที่ขอคืนที่ดินที่ถูกเวนคืน ซึ่งอาจนำไปสู่ความไม่เป็นธรรมแก่สังคมส่วนรวม เนื่องจากราคาที่ดินอาจเปลี่ยนแปลงจากวันที่ถูกเวนคืนไปจนถึงวันที่ขอคืน ผู้เขียนจึงเสนอให้กำหนดค่าทดแทนตามราคาตลาดในวันที่ขอคืน โดยใช้หลักเกณฑ์เดียวกับขั้นตอนการเวนคืนและให้มีการปรับค่าทดแทนให้สะท้อนมูลค่าที่ดินที่เปลี่ยนแปลงจากโครงการของรัฐ หากมูลค่าที่ดินเพิ่มขึ้นเจ้าของเดิมต้องชำระค่าทดแทนเพิ่มขึ้นตามสัดส่วน แต่หากมูลค่าลดลงค่าทดแทนต้องถูกปรับลดลงตามความเป็นจริง ทั้งนี้เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมแก่เจ้าของที่ดินเดิมหรือทายาทและสังคม อีกทั้ง ควรกำหนดหลักเกณฑ์เพิ่มขึ้นในกรณีที่เจ้าของเดิมหรือทายาทถูกเวนคืนเกินความจำเป็นโดยมิชอบหรือทุจริต โดยหากพบว่ารัฐเวนคืนเพื่อเอื้อประโยชน์ให้เอกชน รัฐต้องรับผิดชอบค่าทดแทนบางส่วนและต้องชดเชยค่าเสียโอกาสให้เจ้าของเดิมหรือทายาท เพื่อป้องกันการใช้อำนาจเวนคืนโดยไม่เป็นธรรมและสร้างความเชื่อมั่นว่าการเวนคืนเป็นไปเพื่อประโยชน์สาธารณะอย่างแท้จริง นอกจากนี้ ควรเพิ่มกระบวนการอุทธรณ์ค่าทดแทนก่อนฟ้องศาล เพื่อพิจารณาคำร้องในชั้นเจ้าหน้าที่ก่อนเข้าสู่กระบวนการศาล ซึ่งจะช่วยลดภาระของศาล และทำให้ข้อพิพาทเกี่ยวกับผลการคืนที่ดินหรือค่าทดแทนสามารถแก้ไขได้รวดเร็วขึ้น