O'SMALARDA KISLOTALI MIKRO-MUHIT VA TUMOR-ASSOTSIATSIYALANGAN NEYTROFILLAR YANGI TERAPEVTIK NISHONLAR

So‘nggi o‘n yillikdagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, o‘sma hujayralarining o‘ziga xos metabolik qayta dasturlashi (Warburg effekti) natijasida shakllanadigan kislotali mikro-muhit (TME) va uning tarkibidagi asosiy immun hujayralardan biri bo‘lgan tumor-assotsiatsiyalangan neytrofillar (TAN) o‘sma progressiyasi, metastazlanishi va terapiyaga chidamlilikning asosiy omillaridan hisoblanadi [1][4]. An'anaviy qarashlardan farqli o'laroq, zamonaviy ilmiy tushunchalar o'sma hujayralari sitoplazmasining ishqoriylashuvi (intrasellyulyar pH 7.2-7.5) va hujayradan tashqari muhitning keskin kislotalilashuvi (ekstrasellyulyar pH 6.2-6.9) bilan tavsiflanadigan teskari pH gradientini faol ravishda saqlab turishini isbotladi [4][9]. Bu jarayonda karbonat angidraza IX (CAIX), vakuolyar H+-ATPaza (V-ATPaza), monokarboksilat transporterlari (MCT1/4) va natriy-vodorod almashinuvi (NHE1) kabi pH-regulyator oqsillar muhim rol o'ynaydi [1][9]. Ayni paytda, o'sma mikromuhitining ajralmas qismi bo'lgan TANlar yuqori plastiklik va geterogenlikka ega bo'lib, transformatsiya qiluvchi o'sish omili-β (TGF-β) ta'sirida o'smani qo'llab-quvvatlovchi (N2) yoki o'smaga qarshi (N1) fenotiplarga polarizatsiyalanishi mumkin [5][2]. Kislotali TME TANlarning N2 fenotipiga polarizatsiyasini kuchaytirib, ularning o'sma rivojlanishidagi rolini oshiradi. Kislotali muhit va neytrofillarning o'zaro ta'siri immunitet nazorat nuqtalarining (PD-1/PD-L1, CTLA-4) samaradorligini pasaytiradi va "ion tuzog'i" (ion trapping) fenomeni orqali kimyoterapiya preparatlariga chidamlilikni keltirib chiqaradi [1][5]. So'nggi yillarda ushbu mexanizmlarni nishonga olish bo'yicha sezilarli yutuqlarga erishildi. Jumladan, CAIX ingibitori SLC-0111, V-ATPaza ingibitorlari (proton pompasi ingibitorlari) va MCT1/4 ingibitorlari (AZD0095) preklinik va klinik sinovlardan o'tkazilmoqda [4][9]. Shuningdek, kislotali TME ni nishonga oluvchi nanodori vositalari (pH-sezgir nanokapsulalar, kalsiy karbonat nanopartikulalari) va TANlarni qayta dasturlashga qaratilgan strategiyalar (CXCR2 ingibitorlari, anti-IL-8 monoklonal antitanachalari) istiqbolli natijalar ko'rsatmoqda [2][8][9]. Ushbu sharh maqolada 2015-2025-yillar oralig'ida chop etilgan eng so'nggi ilmiy tadqiqotlar asosida kislotali TME va TANlarning o'zaro ta'sir mexanizmlari, ularning o'sma progressiyasi va terapiya samaradorligiga ta'siri hamda ushbu yo'nalishdagi yangi terapevtik strategiyalar tahlil qilinadi.