มาตรการทางกฎหมายในการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าที่หมดอายุการใช้งาน

การค้นคว้าอิสระนี้มุ่งศึกษาถึงมาตรการต่างๆที่เกี่ยวข้องในการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าอันเป็นผลพวงตามนโยบายส่งเสริมการใช้ยานยนต์ไฟฟ้า จากรายงานสถิติจดทะเบียนรถยนต์ไฟฟ้า พบว่านับตั้งแต่ พ.ศ 2557 มีปริมาณการใช้ยานยนต์ไฟฟ้าเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง จึงคาดการณ์ได้ว่าภายในระยะเวลา 10 ปี จะมีปริมาณแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าเริ่มทยอยหมดอายุการใช้งานเพิ่มขึ้นตามลำดับการใช้งานยานยนต์ไฟฟ้า กล่าวคือแบตเตอรี่ประเภทตะกั่วกรด นิกเกิลเมทัลไฮไดร์ด และลิเทียมไอออน ซึ่งเป็นปริมาณขยะที่สอดคล้องตามนโยบายส่งเสริมการใช้ยานยนต์ไฟฟ้า ด้วยส่วนประกอบภายในแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าแต่ละประเภทนั้น ประกอบด้วยแร่ธาตุที่สำคัญต่างๆอันเป็นวัตถุอันตราย ดังนั้นเมื่อแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าหมดอายุการใช้งาน จึงควรมีมาตรการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าอย่างเหมาะสม โดยคำนึงถึงการลดผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในะระยะยาว ตลอดจน มาตรการอื่นใดที่มุ่งให้เกิดการใช้ประโยชน์จากทรัพยกรสูงสุด จากการศึกษาพบว่ามาตรการทางกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าอยู่ภายใต้กฎหมายจัดการเช่นเดียวกับขยะอันตราย ที่อาศัยมาตรการรวบรวม กำจัดและบำบัด ประกอบกับอาศัยกลไกทางเศรษฐกิจของมูลค่าขยะแบตเตอรี่จากผู้หาประโยชน์ทางเศรษฐกิจ จนกลายเป็นวัฏจักรการจัดการขยะแบตเตอรี่นับแต่อดีต แต่เนื่องจากกฎหมายจัดการที่เกี่ยวข้องแบตเตอรี่รถยนต์ เป็นส่วนหนึ่งของมาตรการจัดการขยะอันตรายชุมชน ซึ่งมาตรการทางกฎหมายได้กำหนดเฉพาะแบตเตอรี่รถยนต์ตะกั่วกรดที่มีนำ้หนักไม่เกิน 5 กิโลกรัม ที่ใช้กับรถยนต์ไฟฟ้าประเภทไฮบริดเท่านั้น แต่สำหรับมาตรการจัดการแบตเตอรี่ชนิดนิกเกิลเมทัลไฮไดร์ด และลิเทียมไอออนกลับยังไม่มีมาตรการรวบรวม กำจัดและบำบัดเพื่อรองรับการจัดการแต่อย่างใด ปัจจุบันมาตรการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์จึงไม่ครอบคลุมแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าทุกประเภท แม้จะอาศัยมาตรการจัดการภายใต้กฎหมายเช่นเดียวกับขยะอันตรายชุมชนก็ตาม แต่มาตรการดังกล่าวมุ่งเน้นการจัดการตามหลักสุขาภิบาลมากกว่าหลักการจัดการสิ่งแวดล้อม ที่คำนึงถึงต้นทุนทางสิ่งแวดล้อมในฐานะผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย กรณีเช่นนี้จึงแตกต่างจากมาตรการทางกฎหมายของสหภาพยุโรปและสหรัฐอเมริกา พบว่ามาตรการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าได้อาศัยหลักขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต (Extended Producer Responsibility : EPR) ให้เป็นส่วนหนึ่งมาตรการทางกฎหมายจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ควบคู่หลักทางสุขาภิบาลเพื่อให้ผู้ประกอบการผลิตตระหนักถึงความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อมจากผลิตภัณฑ์ตลอดช่วงชีวิตผลิตภัณฑ์ของตน โดยกำหนดภาระผูกพันแก่ผู้ผลิตในฐานะผู้ประกอบการทางเศรษฐกิจมีหน้าที่ดำเนินการมาตรการจัดการผลิตภัณฑ์ของตน ตลอดจนมาตรทางการเงิน มาตรการเหล่านี้จึงมุ่งให้ผู้ผลิตรับภาระด้านการจัดการผลิตภัณฑ์ที่หมดอายุการใช้งานของตนเป็นสำคัญ อันสะท้อนต่อหลักการจัดการทางสิ่งแวดล้อม ประเด็นดังกล่าวผู้เขียนจึงหยิบยกมาตรการทางกฎหมายจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ของสหภาพยุโรปและสหรัฐอเมริกาเพื่อศึกษาเปรียบเทียบและปรับใช้มาตรการทางกฎหมายให้เหมาะสมกับบริบทประเทศไทย ดังนั้น ผู้เขียนจึงมีข้อเสนอแนะ ออกตรากฎหมายขึ้นใหม่เพื่อจัดการแบตเตอรี่เป็นกาลเฉพาะ โดยอาศัยหลักขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต (Extended Producer Responsibility : EPR) เช่นเดียวมาตรการทางกฎหมายสหภาพยุโรปและสหรัฐอเมริกา ที่อาศัยหลักการทางสิ่งแวดล้อมดำเนินการจัดการขยะแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าภายในประเทศ ทั้งกฎหมายเพื่อการจัดการแบตเตอรี่ ต้องกำหนดมาตรการทางกฎหมายให้ผู้ผลิต ผู้นำเข้า และผู้จำหน่ายแบตเตอรี่มีภาระผูกพันตั้งแต่การรวบรวม คัดแยก แบตเตอรี่รถยนต์อย่างเป็นระบบ กล่าวคือ กำหนดให้ผู้ผลิตและผู้นำเข้า ผู้จำหน่ายต้องขึ้นทะเบียนกับกรมควบคุมมลพิษ ระบบควบคุมการจัดการขยะประเภทแบตเตอรี่รถยนต์ ทั้งกำหนดให้ผู้ผลิตและผู้นำเข้าต้องรับผิดชอบผลิตภัณฑ์ของตนเมื่อหมดอายุการใช้งาน สำหรับการจัดการทางกายภาพ และการจัดการทางการเงิน พร้อมนำส่งแผนจัดการแบตเตอรี่แก่กรมโรงงานอุตสาหกรรมเพื่อทราบถึงวิธีการจัดการแบตเตอรี่ ตลอดจนจัดตั้งกองทุนเพื่อจัดการแบตเตอรี่ เพื่อบุคคลที่มีภาระผูกพันทางการเงิน ต้องส่งเงินจากแหล่งเงินทั้ง การนำส่งเงินรายปีจากผู้ผลิต ผู้นำเข้า และแหล่งเงินจากกำหนดค่าธรรมเนียมแบตเตอรี่ นำเข้ากองทุนดังกล่าว นอกจากนั้นควรกำหนดมาตรการทางกฎหมายอื่น ให้ครอบคลุมการจัดการแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้า ประเภทนิกเกิลเมทัลไฮไดร์ด และลิเทียมไอออน เพื่อมุ่งเกิดการจัดการภายในประเทศ โดยอาศัยกลไกทางเศรษฐกิจดำเนินการจัดการ ได้แก่ การออกมาตรการทางภาษี ลดหรือยกเว้น สำหรับผู้ประกอบกิจการผลิต กรณีเลือกใช้วัตถุดิบจำพวกแร่จากแบตเตอรี่ที่หมดอายุการใช้งานแล้วนำเข้าสู่กระบวนการผลิตใหม่ ประกอบกับออกกฎหมายลำดับรอง โดยอาศัยอำนาจกระทรวงพาณิชย์ ประกาศห้ามไม่ให้นำเข้าหรือส่งออกขยะแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าที่หมดอายุการใช้งาน ประเภทนิกเกิลเมทัลไฮไดร์ด และลิเทียมไอออนออกนอกราชอาณาจักร ดั่งเช่นมาตรการแบตเตอรี่รถยนต์ตะกั่วกรด โดยมุ่งเกิดการแข่งขันตามกลไกตลาดให้เกิดการจัดภายในประเทศอย่างมีประสิทธิภาพ