มาตรการทางกฎหมายและนโยบายสำหรับการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ที่เหมาะสมกับประเทศไทย

ณ ปัจจุบันหลักการพัฒนาที่ยั่งยืนเป็นหลักการที่นานาประเทศให้ความสำคัญและนำหลักการนี้มาปรับใช้กับการวางนโยบายของแต่ละประเทศ หลักการพัฒนาที่ยั่งยืนให้ความสำคัญกับการพัฒนาทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมอย่างบูรณาร่วมกันกับนโยบายการบริหารประเทศเพื่อนำไปใช้วางแผนตั้งแต่ระดับนโยบาย แผน และแผนงาน อย่างไรก็ตาม สืบเนื่องมาจากการพัฒนาในอดีตหน่วยงานราชการที่บริหารประเทศเน้นย้ำให้มีการพัฒนาทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียวแต่ไม่ได้ให้ความสำคัญต่อการจัดการสิ่งแวดล้อมส่งผลทำให้การพัฒนาไม่สอดคล้องกับหลักการพัฒนาที่ยั่งยืน กล่าวคือ การพัฒนาทางเศรษฐกิจและอุตสาหกรรมอย่างไม่มีการจัดการที่รัดกุมนี้ส่งผลให้เกิดความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติและผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมขึ้น ตัวอย่างเช่น การเกิดมลพิษทางอากาศ การปนเปื้อนของของเสียทางแหล่งน้ำ ตลอดจนการสะสมของของเสียอันตรายสะสมในดิน ในการนี้เครื่องมือการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (environmental impact assessment (EIA)) จัดเป็นเครื่องมือประเภทหนึ่งที่นานาประเทศนำมาปรับใช้เพื่อให้การพัฒนาประเทศในระดับโครงการนี้ให้ความสำคัญกับสิ่งแวดล้อม อย่างไรก็ตาม นักวิชาการสิ่งแวดล้อมหลายฝ่ายให้ความเห็นว่าการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมอาจเป็นเครื่องมือที่ช่วยแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ปลายเหตุและมีข้อจำกัดหลายประการ นานาประเทศจึงมีการพัฒนาเครื่องมือที่สามารถประเมินผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมควบคู่ไปกับการกำหนดนโยบาย แผน และแผนงาน เพื่อให้สอดคล้องกับหลักการป้องกันไว้ก่อน (Precautionary Principle) โดยเรียกเครื่องมือนี้ว่า การประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (Strategic Environmental Assessment หรือ SEA) การประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์เป็นการประเมินสิ่งแวดล้อมในระดับนโยบาย แผน และแผนงานโดยการประเมินสิ่งแวดล้อมลักษณะนี้จะดำเนินการก่อนการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมระดับโครงการ (หรือ EIA) การดำเนินการประเมินสิ่งแวดล้อมดังกล่าวครอบคลุมลำดับสาขากิจกรรมหรือพื้นที่ภูมิภาคมากกว่าการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมในโครงการใดโครงการหนึ่งหรือกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่งโดยการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์จะพิจารณาผลกระทบสิ่งแวดล้อมสะสม (cumulative effect) จากการพัฒนาโครงการในพื้นที่ใกล้เคียงกัน รวมทั้งให้ความสำคัญกับการจัดให้มีกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชน (public participation) ตั้งแต่ระยะเริ่มต้นของนโยบาย แผน และแผนงานสำหรับประเทศไทยมีการกล่าวถึงการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ในมาตรา 47 แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 (แก้ไขเพิ่มเติม ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2561) แต่ยังไม่มีความชัดเจน อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบกับหลักกฎหมายที่บัญญัติถึงหลักการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ที่ศึกษามา พบว่าเครือรัฐออสเตรเลีย สหราชอาณาจักร และสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม มีการบัญญัติหลักเกณฑ์และวิธีการสำหรับการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ไว้อย่างครอบคลุม ตลอดจนมีหน่วยงานที่มีอำนาจรับผิดชอบไว้อย่างชัดเจนโดยจัดทำในรูปพระราชบัญญัติ (Act) จึงทำให้การประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์มีสภาพบังคับใช้ทางกฎหมายและมีประสิทธิภาพ การดำเนินการนี้จึงสอดคล้องกับหลักการพัฒนาที่ยั่งยืน จากผลการศึกษาผู้เขียนพบว่าประเทศไทยสมควรมีการกำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการ ตลอดจนหน่วยงานที่มีอำนาจรับผิดชอบสำหรับการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ไว้ในกฎหมายไว้อย่างชัดเจน กล่าวคือ ควรมีการกำหนดประเภทของการกลั่นกรองนโยบาย แผน และแผนงานที่ต้องจัดทำการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ โดยมีขั้นตอนที่ให้อำนาจหน่วยงานราชการที่เป็นผู้จัดทำนโยบาย แผน และแผนงานมีอำนาจหน้าที่จัดทำรายงานการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ และส่งรายงานฉบับนี้ต่อให้หน่วยงานหรือคณะกรรมการที่มีการจัดตั้งขึ้นซึ่งประกอบด้วยผู้เชี่ยวชาญในสาขาที่เกี่ยวข้องทำการประเมินรายงานดังกล่าว ตลอดจนกำหนดกรอบระยะเวลาไว้อย่างชัดเจน เมื่อหน่วยงานดังกล่าวพิจารณาเห็นชอบแล้วเห็นสมควรส่งต่อให้คณะรัฐมนตรีพิจารณาให้ความเห็นชอบการจัดทำรายงานการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ต่อไปเพื่อส่งมอบให้หน่วยงานที่จัดทำแผนนำรายงานนี้ไปบังคับใช้หรือปฏิบัติให้เป็นรูปธรรม การกำหนดรายละเอียดขั้นตอนและวิธีการ ตลอดจนหน่วยงานหรือคณะกรรมการที่มีอำนาจหน้าที่ข้างต้นไว้ในกฎหมายส่งผลทำให้หลักการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์สามารถนำไปบังคับใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพเพื่อให้การพัฒนามีกรอบแนวทางการพัฒนาในมิติของเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมร่วมกันตั้งแต่ขั้นตอนการกำหนดนโยบาย แผน และแผนงาน ซึ่งจะสร้างความยั่งยืนและส่งเสริมการพัฒนาควบคู่ไปกับการป้องกันผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมของประเทศไทยต่อไปในอนาคต