ความน่าเชื่อถือของระบบการตรวจส่วนประกอบของร่างกายในคดีอาญา

พยานหลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์มักถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลายในการพิสูจน์ข้อเท็จจริงในคดีอาญา เนื่องจากเป็นพยานหลักฐานที่มีความแน่นอน ยากที่จะถูกบิดเบือนจากปัจจัยภายนอกเฉกเช่นพยานบุคคล ซึ่งวิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งศึกษาวิจัยเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของระบบการแสวงหาพยานหลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์จากส่วนประกอบของร่างกายของผู้ต้องหา ผู้เสียหาย หรือบุคคลที่เกี่ยวข้อง เช่น ตัวอย่างเลือด เนื้อเยื่อ ผิวหนัง เส้นผมหรือขน น้ำลาย ปัสสาวะ อุจจาระ สารคัดหลั่ง สารพันธุกรรมหรือส่วนประกอบอื่น ๆ ของร่างกาย ตามมาตรา 131/1 และมาตรา 244/1 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา เนื่องจากในทางปฏิบัติกระบวนการขั้นตอนดังกล่าวยังมีประเด็นปัญหาเกี่ยวกับความน่าเชื่อถืออยู่หลายประการ ได้แก่ 1) หน่วยงานหลักที่มีอำนาจหน้าที่ในการสืบสวนสอบสวนและหน่วยงานหลักที่มีอำนาจหน้าที่ในการตรวจพิสูจน์หลักฐานอยู่ภายใต้สังกัดองค์กรเดียวกัน คือ สำนักงานตำรวจแห่งชาติ ทำให้ขาดหลักประกันในเรื่องของการตรวจสอบถ่วงดุลการใช้อำนาจอันจะก่อให้เกิดการผูกขาดการทำงานของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งมากเกินไป 2) การไม่เปิดโอกาสให้เอกชนเข้ามามีบทบาทช่วยเหลือหรือแบ่งเบาภาระงานด้านการตรวจส่วนประกอบของร่างกายในคดีอาญา 3) การบันทึกขั้นตอนของกระบวนการบริหารวัตถุพยานตามหลักห่วงโซ่แห่งพยานหลักฐานของแต่ละหน่วยงานที่ให้บริการด้านนิติวิทยาศาสตร์ยังไม่เป็นไปตามมาตรฐานเดียวกัน 4) สิทธิของผู้ถูกตรวจในการร้องขอให้มีการตรวจซ้ำสามารถร้องขอได้เฉพาะที่สถาบันนิติวิทยาศาสตร์เท่านั้น และไม่อาจใช้ได้อย่างทันท่วงทีในทางปฏิบัติ เนื่องจากการใช้สิทธิดังกล่าวต้องอยู่ภายใต้หลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด และ 5) ในกรณีที่การตรวจร่างกายก่อให้เกิดความอับอายหรือมีการละเมิดต่อจิตใจ ผู้ถูกตรวจไม่สามารถเรียกบุคคลภายนอกที่ไว้ใจให้เข้ามาอยู่ร่วมด้วยในขณะตรวจได้ จากการพิจารณาประเด็นปัญหาดังกล่าว โดยนำไปวิเคราะห์เปรียบเทียบกับแนวปฏิบัติและกฎหมายของไทย รวมไปถึงกฎหมายต่างประเทศ ได้แก่ ประเทศอังกฤษ ประเทศเยอรมนี ประเทศเบลเยียม ประเทศนิวซีแลนด์ และประเทศไอร์แลนด์ พบว่า หลักเกณฑ์หรือแนวทางที่จะสามารถนำไปพัฒนาระบบการตรวจส่วนประกอบของร่างกายในคดีอาญาให้มีความน่าเชื่อถือได้นั้น ประกอบไปด้วย 1) การปรับปรุงโครงสร้างองค์กรของหน่วยงานที่ให้บริการด้านนิติวิทยาศาสตร์ โดยแบ่งแยกสำนักงานพิสูจน์หลักฐานตำรวจออกจากการอยู่ภายใต้สังกัดของสำนักงานตำรวจแห่งชาติซึ่งเป็นหน่วยงานหลักที่ทำหน้าที่ในการสืบสวนสอบสวน เพื่อให้มีความเป็นอิสระมากขึ้น เช่นเดียวกับในประเทศอังกฤษและประเทศเยอรมนี และเพิ่มบทบาทหน้าที่ให้แก่หน่วยงานอื่น ๆ ที่ให้บริการด้านนิติวิทยาศาสตร์ เช่น สถาบันนิติวิทยาศาสตร์หรือโรงพยาบาลต่าง ๆ เพื่อให้เข้ามามีส่วนร่วมในการตรวจพิสูจน์พยานหลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์ทางคดีเพิ่มขึ้น เช่น การเข้ามาร่วมตรวจพิสูจน์กับเจ้าหน้าที่พิสูจน์หลักฐานตำรวจในคดีที่มีความซับซ้อน, การขยายเขตท้องที่ความรับผิดชอบให้กับหน่วยงานดังกล่าว เป็นต้น 2) การเปิดโอกาสให้ภาคเอกชนที่มีความพร้อมด้านห้องปฏิบัติการและบุคลากรเข้ามาช่วยแบ่งเบาภาระงานด้านการตรวจพิสูจน์ดังกล่าว โดยเริ่มจากการเข้ามาเป็นหน่วยตรวจยืนยันผล เช่นเดียวกับในประเทศเบลเยียมและภาครัฐต้องมีส่วนร่วมในการสนับสนุนค่าใช้จ่ายบางส่วนให้กับประชาชนผู้ประสงค์จะใช้บริการตรวจพิสูจน์ทางคดีกับหน่วยงานภาคเอกชนด้วย 3) การนำเทคโนโลยีสารสนเทศเข้ามาช่วยสนับสนุนการบันทึกขั้นตอนการบริหารวัตถุพยานตามหลักห่วงโซ่แห่งพยานหลักฐานของแต่ละหน่วยงานให้เป็นไปในแนวทางเดียวกัน 4) การผ่อนปรนเงื่อนไขทางกฎหมายในการใช้สิทธิร้องขอให้มีการตรวจซ้ำ เพื่อให้ผู้มีส่วนได้เสียสามารถใช้สิทธิได้อย่างทันท่วงที เช่นเดียวกับในประเทศเบลเยียม และสิทธิในการร้องขอตรวจซ้ำดังกล่าวควรจะสามารถใช้ได้กับหน่วยงานที่ให้บริการด้านนิติวิทยาศาสตร์อื่น ๆ ไม่เฉพาะกับแค่สถาบันนิติวิทยาศาสตร์เท่านั้น และ 5) การตรวจส่วนประกอบร่างกายในบริเวณที่มีความอ่อนไหว เช่น อวัยวะเพศ หรือบริเวณที่อยู่ภายใต้ร่มผ้า เป็นต้น ผู้ถูกตรวจควรมีสิทธิเรียกบุคคลภายนอกให้เข้ามาอยู่ร่วมด้วยในขณะตรวจได้ เช่นเดียวกับในประเทศอังกฤษ ประเทศนิวซีแลนด์ และประเทศไอร์แลนด์เห็นได้ว่า การตรวจส่วนประกอบของร่างกายเพื่อนำไปใช้เป็นพยานหลักฐานในการพิสูจน์ข้อเท็จจริงในคดีอาญานั้น ถือเป็นกระบวนการขั้นตอนที่สำคัญและส่งผลต่อทิศทางการทำสำนวนคดีในชั้นสอบสวน รวมไปถึงการพิจารณาตัดสินคดีในชั้นศาล ดังนั้น หากขั้นตอนการได้มาซึ่งพยานหลักฐานดังกล่าวมีความน่าเชื่อถือ นอกจากจะสร้างความเป็นธรรมให้กับผู้ที่เกี่ยวข้องในคดีแล้ว ยังก่อให้เกิดความเชื่อมั่นของประชาชนที่มีต่อหน่วยงานภาครัฐผู้ให้บริการด้านนิติวิทยาศาสตร์ด้วย