Zocherplantsoen Noord langs rustig water. Archeologisch onderzoek naar de verloren gewaande Portugees-joodse begraafplaats bij de Bloemendalsebuitenpoort

<p>Het Zocherplantsoen te Amersfoort heeft de laatste jaren veel aan kwaliteit verloren. De Gemeente heeft plannen ontwikkeld om het hele plantsoen in oude glorie herstellen. In het noorddeel, bij de Bloemendalsebuitenpoort, bevindt zich een oud bastion, waar aan de westzijde een 18de-eeuwse joodse begraafplaats - hoewel niet meer in gebruik - aanwezig is. Voor de lege oostzijde van dit bolwerk zijn onlangs plannen ontwikkeld voor een wandelpad met uitkijkpost, waarvoor een groot deel ontgraven zou worden.<br>Op die locatie aan de oostzijde van de Bloemendalsestraat heeft echter eveneens een joodse begraafplaats gelegen, kleiner en ouder dan de bestaande aan de westzijde.<br>De begraafplaats behoorde toe aan de eerste joodse immigranten die zich rond 1650 in Amersfoort mochten vestigen. Het stadsbestuur hoopte hiermee de nieuwe industrieën (textiel en tabak) en daarmee de kwijnende economie van Amersfoort een flinke impuls te geven. Zij slaagden in hun opzet; Amersfoort kwam opnieuw tot bloei.<br>Die eerste immigranten waren Sefardische joden (afgeleid van 'Sefarad', Hebreeuws voor ‘Spanje’), nakomelingen van de Spaanse en Portugese joden die aan het einde van de 15de eeuw, ten tijde van de Inquisitie en Reconquista, het Iberisch Schiereiland waren ontvlucht. Vlak na hun vestiging in stad verwierven zij het eigendom van het terrein aan de oostzijde van het bastion en richtten dit in om er hun doden te begraven. De westzijde van het bastion is later, rond 1700, door Hoogduitse joden uit de tweede emigratiegolf als begraafplaats in gebruik genomen en is nog altijd aanwezig.<br>De oude Sefardische begraafplaats aan de oostzijde zou tot 1727 dienst hebben gedaan en daarna buiten gebruik zijn geraakt. De vraag blijft wat er na het buiten gebruik raken van de Sefardische begraafplaats is gebeurd. Op het terrein zelf herinnerde niets meer aan de begraafplaats en velen nemen aan dat de graven met zerk en al zijn verplaatst. Hiervoor ontbreken echter alle gegevens.<br>De gemeentelijk archeologen attendeerden de planontwikkelaars er op dat ter plaatse van de geplande uitkijkpost mogelijk nog resten van de joodse begraafplaats in de bodem aanwezig kunnen zijn. En terecht: bij verkennende graafwerkzaamheden, om vast te stellen of de bodem resten bouwmateriaal of anderszins bevat, zijn enkele menselijke botfragmenten aangetroffen. Was er bij toeval gestuit op enkele achtergebleven resten, of zijn er nog altijd graven in de bodem aanwezig? Om op deze vraag antwoord te krijgen is een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd.<br>In overleg met alle betrokkenen is overeengekomen alle menselijke resten - indien nog aanwezig - op de aangetroffen locatie te laten liggen, en pas na het onderzoek te besluiten wat ermee te doen. Het onderzoek, een combinatie van archiefonderzoek en proefopgraving, is in juni 2006 uitgevoerd en heeft aangetoond dat de begraafplaats zich nog altijd in de bodem bevindt; er zijn dertien graven van zowel volwassenen als kinderen zijn aangetroffen. Buiten de opgegraven delen van het terrein bevindt zich naar verwachting nog een aantal graven; de begraafplaats bood in originele omvang naar schatting plaats aan 36 graven. Een grote ingraving, het restant van een loopgraaf met stelling uit WOII heeft enkele graven verstoord. Amersfoort beschikte dus nog altijd over haar eerste joodse begraafplaats. De teruggevonden joodse begraafplaats mag als unicum beschouwd worden, temeer daar deze zich, qua ouderdom, onder de vijf oudste bestaande joodse begraafplaatsen van Nederland schaart. Dit weerspiegelt de vroege verwelkoming van de eerste joodse immigranten in Nederland door Amersfoort.<br>De archeologische resten worden zo hoog gewaardeerd dat deze behouden zouden moeten worden. Geadviseerd wordt om de plannen aan te passen: de uitkijkpost te laten vervallen en het wandelpad te verleggen. Om structureel behoud van de archeologische resten te waarborgen, is inpassing ervan in het ontwerp noodzakelijk. Indien goed uitgevoerd kan naast het behoud van de waardevolle resten, ook kwaliteit aan het planontwerp worden toegevoegd. Het herstellen, zichtbaar maken en markeren van de begraafplaats verhoogt de historische belevingswaarde op dit - voorheen ‘loze’ - stukje grond, waarbij de rust en stilte die er vele eeuwen heeft geheerst, wordt bewaard.<br>Om verwarring met de joodse begraafplaats aan de westzijde van de Bloemendalsestraat te voorkomen, is voorgesteld die aan de oostzijde de eigen naam ‘Al mee menoechot’ te geven dat ‘Langs rustig water’ betekent. Het advies tot herstel, inpassing en naamgeving van de begraafplaats is door de Gemeente overgenomen en weldra zal worden begonnen met de restauratie.</p>