De Waag op de Nieuwmarkt. De middeleeuwse oostpoort van Amsterdam (AAR 95)

De Waag op de Nieuwmarkt, één van de oudste bakstenen gebouwen van Amsterdam, vindt zijn oorsprong in de 15de‐eeuwse Sint‐Anthoniespoort, de oostelijke toegangspoort van de laatmiddeleeuwse stadsommuring van Amsterdam. Het verdedigingswerk bestond uit een hoofdpoort met vier torens en een voorpoort met twee torens. Het gebouw heeft tot 1592 als stadspoort dienst gedaan. In 1614 werd de gracht aan weerszijden van het gebouw deels gedempt en overkluisd en kwam er een plein; de Nieuwmarkt. In 1617 werd de voormalige stadspoort ingericht als waag en vestigden zich in de torens diverse gilden. Het gebouw werd in de periode van mei 2013 tot oktober 2014 integraal van een nieuwe fundering voorzien. Zowel in de aanloop als tijdens deze herstelwerkzaamheden verrichtte Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam interdisciplinair archeologisch en bouwhistorisch onderzoek naar de bouwgeschiedenis van dit gebouw. De archeologische begeleiding heeft de volgende nieuwe inzichten opgeleverd: • Het huidige Waaggebouw komt voort uit een poort die in zijn geheel omstreeks 1488 is gebouwd en geen verbouwing of vergroting was van de oudere in 1466 genoemde Sint‐Anthoniespoort. Het poortgebouw bestond van meet af aan uit een hoofd‐ en een voorpoort. Van de hoofdpoort weten we dat de Sint‐Eloystoren en de Schutterstoren waren voorzien van kantelen, over de precieze opbouw van de voorpoort bestaat nog onduidelijkheid. • Kort na 1503 heeft de poort een grote verbouwing ondergaan waarbij zowel de hoofd‐ als voorpoort zijn verhoogd. Ook de stadsmuur aan de Kloveniersburgwalzijde is toen deels verlegd en vervangen. • In de jaren rond 1545 is de stadsmuur aan de Geldersekadezijde vernieuwd door de Italiaanse vestingbouwkundige Pasqualini. • Rond 1561 heeft een groot onderhoud aan de poort plaatsgevonden waarbij de stadsgracht is afgedamd en geleegd. De aansluiting van de Sint‐Anthoniesdijk op de buitenzijde (veldzijde) van het poortgebouw maakte toen plaats voor grachtwater. Over de nieuw aangelegde gracht werd een ophaalbrug gelegd. De waterkerende functie van de afgegraven dijk werd overgenomen door een gemetselde beer. • Aan de voet van Sint‐Eloystoren bevond zich een latrine waaronder zich in de grachtbodem in de jaren 1561‐1614 een afvalstort heeft opgehoopt. • In 1614 is rondom het gebouw een marktplein aangelegd waarvoor een aanzienlijk deel van de Kloveniersburgwal en de Geldersekade werd gedempt waarna het poortgebouw in 1617 werd herbestemd tot Waag. Daarbij kwam het maaiveldniveau rondom het gebouw hoger te liggen. Om het loopvlak van de Nieuwmarkt en de Waag gelijk te trekken werden de bestaande doorgangen aangepast. Ook werd de indeling gewijzigd en een aantal nieuwe doorgangen gemaakt. • Onder het marktplein werden in de 18de eeuw twee beerputten aangelegd voor gemeenschappelijk gebruik vanaf het marktplein en vanuit de Schutterstoren en de Theatrum Anatomicumtoren.