ปัญหาเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครองในประเทศไทย

ดุษฎีนิพนธ์เล่มนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาหลักการพื้นฐานเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท รูปแบบ วิธีการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครองในต่างประเทศและในประเทศไทย และปัญหาที่เกิดขึ้นจากกระบวนการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครองในประเทศไทย รวมทั้งเสนอแนะแนวทางการแก้ไขอย่างมีประสิทธิภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารวิชาการและการสัมภาษณ์เชิงลึก มีผู้ให้ข้อมูลจำนวนทั้งสิ้น 39 ราย ได้แก่ ตุลาการศาลปกครอง 24 ราย ผู้บริหารสำนักงานศาลปกครองจำนวน 1 ราย ผู้พิพากษาศาลยุติธรรม จำนวน 1 ราย พนักงานอัยการ จำนวน 2 ราย พนักงานคดีปกครอง จำนวน 6 ราย อาจารย์มหาวิทยาลัยหรือนักวิชาการ จำนวน 4 ราย และนิติกรหรือผู้ที่เคยไกล่เกลี่ยในคดีปกครอง จำนวน 1 ราย ผลการศึกษาพบว่า (1)หลักการพื้นฐานเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครอง ได้แก่ หลักความชอบด้วยกฎหมาย หลักความสมัครใจของคู่กรณี หลักความไว้วางใจของคู่กรณี หลักความเป็นกลางในการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท และหลักความมีประสิทธิภาพของการพิจารณาคดีและการบริหารจัดการคดี นอกจากนี้หลักการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครองจำต้องอยู่ภายใต้หลักการพื้นฐานทางกฎหมายมหาชน ประกอบด้วย หลักความสัมพันธ์ระหว่างฝ่ายปกครองกับเอกชนเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครอง หลักความผูกพันต่อกฎหมายของฝ่ายปกครองเกี่ยวกับการไก่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครอง หลักประโยชน์สาธารณะเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครอง หลักความเหมาะสมที่เกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครอง และหลักความจำเป็นเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครอง(2)รูปแบบวิธีการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครองในต่างประเทศ ได้แก่ ประเทศสาธารณรัฐฝรั่งเศสมีกฎหมายให้อำนาจตุลาการศาลปกครองทั้งในศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์ ทำการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทไว้อย่างชัดแจ้ง แต่การไกล่เกลี่ยถือเป็นอำนาจดุลพินิจของตุลาการ ที่จะนำการไกล่เกลี่ยมาใช้ในการบริหารจัดการ ประเทศสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี แม้ไม่มีกฎหมายกำหนดให้อำนาจตุลาการศาลปกครองทำการไกล่เกลี่ยไว้อย่างชัดแจ้ง แต่ตุลาการศาลปกครองนิยมนำการไกล่เกลี่ยมาใช้ระงับข้อพิพาท ส่วนประเทศสาธารณรัฐออสเตรีย ถือเป็นประเทศแรกที่มีกฎหมายบัญญัติการไกล่เกลี่ยทางแพ่งไว้ ซึ่งตุลาการศาลปกครองนำรัฐบัญญัติว่าด้วยการไกล่เกลี่ยข้อพิพาททางแพ่ง มาใช้ในการไกล่เกลี่ยเพื่อระงับข้อพิพาททางปกครองในคดีเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมที่มีผลกระทบต่อสังคม ชุมชน หรือคดีที่เกี่ยวกับผลประโยชน์ของประชาชนโดยทั่วไปกับภาครัฐ(3) รูปแบบวิธีการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครองในประเทศไทย ตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง (ฉบับที่ 12) พ.ศ. 2562 และระเบียบที่ประชุมใหญ่ตุลาการในศาลปกครองสูงสุด ว่าด้วยการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในคดีปกครอง พ.ศ. 2562 คู่กรณีสามารถยื่นคำขอต่อศาลเพื่อให้มีการไกล่เกลี่ยโดยสมัครใจ นับแต่มีการฟ้องคดีต่อศาลจนถึงวันสิ้นสุดการแสวงหาข้อเท็จจริง ในคดีประเภทหน่วยงานทางปกครองหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐละเลยต่อหน้าที่ หรือปฏิบัติหน้าที่ล่าช้าเกินสมควร การกระทำละเมิดหรือความรับผิดอย่างอื่น และสัญญาทางปกครอง โดยผู้รับผิดชอบราชการศาลแต่งตั้งตุลาการซึ่งไม่มีหน้าที่รับผิดชอบคดีในสำนวนคดีนั้นเป็นผู้ไกล่เกลี่ย ห้ามมิให้อุทธรณ์คำพิพากษาของศาลปกครองชั้นต้นซึ่งพิพากษาตามการไกล่เกลี่ย เว้นแต่มีการกล่าวอ้างเหตุฉ้อฉล ละเมิดบทบัญญัติแห่งกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และคำพิพากษานั้นมิได้เป็นไปตามข้อตกลงการไกล่เกลี่ย (4) ปัญหาที่เกิดขึ้นจากกระบวนการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครองในประเทศไทย แบ่งออกเป็น 4 ประการ ได้แก่ 1) ปัญหาเกี่ยวกับประเภทคดีที่เข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ย 2) ปัญหาเกี่ยวกับผู้มีอำนาจในการไกล่เกลี่ย 3) ปัญหาเกี่ยวกับวิธีพิจารณาคดี และ 4) ปัญหาเกี่ยวกับการตรวจสอบและการอุทธรณ์จากปัญหาทั้ง 4 ประการ ผู้ศึกษาได้เสนอแนะแนวทางการแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทคดีปกครอง เพื่อให้การระงับข้อพิพาททางปกครองโดยวิธีการไกล่เกลี่ยมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น สามารถอำนวยความยุติธรรมให้กับประชาชนได้อย่างแท้จริง