BOSHLANG'ICH SINFLARDA HAMKORLIKDA O'QITISHNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK ASOSLARI

MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference BOSHLANG‘ICH SINFLARDA HAMKORLIKDA O‘QITISHNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK ASOSLARI Nishonova Aziza Turan International University O■qituvchisi Tursunova Zebiniso 5-kurs sirtqi boshlang■ich ta’lim yo’nalishi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.22744830 Annotatsiya Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini hamkorlikda o‘qitish jarayonlarining psixologik-pedagogik asoslarini ta’minlash, ularni shakllantirishning asosiy omillari hamda metodik yondashuvlar yoritilgan. Kichik maktab yoshidagi bolalar kamolotida jamoaviy faoliyatning o‘rni, ta’lim samaradorligini oshirishda hamkorlik komponentlarining integratsiyasi hamda mazkur jarayonda o‘quvchi, maktab va tengdoshlar muloqotining ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, yosh avlodni har tomonlama yetuk qilib tarbiyalashda guruhli o‘qitishda duch kelinadigan muammolar va ularni bartaraf etishga qaratilgan metodik tavsiyalar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: zamonaviy ta’lim, hamkorlikda o‘qitish, psixologik asoslar, pedagogik omillar, jamoaviy kamolot, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, juftlikda ishlash, integratsiya, ijtimoiy ko‘nikmalar. Kirish Bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti, fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi yosh avlodni tarbiyalash va ularga sifatli bilim berish tizimi oldiga mutlaqo yangi talablarni qo‘ymoqda. Jamiyat taraqqiyoti nafaqat yuqori intellektual salohiyatga ega kadrlar, balki mustahkam ijtimoiy-psixologik poydevorga, chuqur muloqot va jamoaviy hamkorlik qadriyatlariga ega bo‘lgan shaxslarni shakllantirishni taqozo etadi. An’anaviy ta’lim modellarida ko‘pincha asosiy e’tibor o‘quvchilarga faqatgina tayyor ilmiy bilimlarni yetkazishga, ya’ni individual yodlash komponentiga qaratilgan edi. Biroq faqatgina bilim berish bilan cheklanish shaxsning ijtimoiy va psixologik dunyoqarashini to‘liq shakllantira olmaydi. Hamkorlikdan uzilgan ta’lim hech qachon kutilgan ijobiy natijani bermaydi va aksincha, muloqotsiz individual bilim bolaning ijtimoiylashuvida qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Shu sababli, boshlang‘ich sinflarda ta’lim va o‘zaro hamkorlik jarayonlarining uyg‘unligini ta’minlash, ularni yaxlit bir tizim sifatida joriy etish zamonaviy pedagogikaning eng dolzarb vazifalaridan biridir. Boshlang‘ich sinflarda hamkorlikda o‘qitish tushunchasi va uning psixologik-pedagogik mohiyati Hamkorlik va o‘quv faoliyati bir-biridan mustaqil bo‘lmagan, bir-birini taqozo etuvchi va to‘ldiruvchi ikki ajralmas jarayondir. Agar ta’lim oluvchiga muayyan fan asoslari, ko‘nikma va malakalarni o‘rgatishga xizmat qilsa, hamkorlik shu olingan bilimlarni jamoaviylik, o‘zaro yordam va ijtimoiy foydalilik tamoyillari asosida hayotga tatbiq etish hissini shakllantiradi. Ushbu uyg‘unlikning asosiy xususiyatlarini quyidagicha ifodalash mumkin: - Shaxsga yo‘naltirilganlik — har bir o‘quvchining shaxsiy intellektual va psixologik imkoniyatlari hamda muloqot ehtiyojlarini hisobga olish. - Faollik — o‘quvchini guruh faoliyati davomida ta’lim jarayonining faol subyekti sifatida shakllantirish. - Yaxlitlik va tizimlilik — har bir dars o‘z ichiga ham individual ta’limiy, ham jamoaviy hamkorlik maqsadlarini qamrab olishi lozim. - Qadriyatlarga asoslanganlik — guruhda ishlash jarayonida o‘zaro hurmat va do‘stlik qadriyatlarini o‘quvchi ongiga singdirish. - Amaliy yo‘naltirilganlik — olingan psixologik-pedagogik tushunchalarni real hayotda, tengdoshlararo munosabatlarda to‘g‘ri qo‘llay olish kompetensiyasini shakllantirish. Hamkorlikda o‘qitish tizimini shakllantirishning asosiy omillari Mazkur jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish bir qator metodik va ijtimoiy omillarga bog‘liq bo‘lib, ularni izchillik bilan hayotga tatbiq etish lozim. 1. Integratsiyalashgan guruhli dars yondashuvi: O‘qituvchi har bir fanni o‘qitish davomida uning hamkorlik imkoniyatlaridan unumli foydalanishi zarur. Masalan, aniq va tabiiy fanlar darslarida juftlikda ishlash orqali mas’uliyat va mantiqiy fikrlash shakllantirilsa, gumanitar fanlar (tarix, adabiyot) darslarida guruhli loyihalar orqali jamoaviy birdamlik va gumanizm g‘oyalari singdiriladi. 2. Interfaol va jamoaviy texnologiyalar: O‘quvchilarni jamoamada ishlashga undovchi “Loyiha metodi”, “Jamoaviy bahs” kabi interfaol metodlar ham ta’limiy, ham psixologik ahamiyatga ega. Jamoaviy munozaralar jarayonida o‘quvchilar o‘zgalar fikrini tinglash, o‘zaro hurmat va mas’uliyatni his qilish kabi muhim ijtimoiy-tarbiyaviy ko‘nikmalarni o‘zlashtiradilar. 3. Pedagogning psixologik yordami va shaxsiy namunasi: Zamonaviy ta’limda o‘qituvchi shunchaki axborot yetkazuvchi emas, balki talabalarga muloqot va hamkorlik jarayonida yo‘naltiruvchidir. O‘qituvchining nutq madaniyati, guruhlararo munosabatlarni boshqarishi va adolatli qaror qabul qilishi o‘quvchi uchun bevosita o‘rnak va hamkorlik omilidir. 4. Maktab va tengdoshlar muhiti hamkorligi tizimi: Sinf xonasida berilgan hamkorlik ko‘nikmasi darsdan tashqari jamoaviy tadbirlar bilan mustahkamlanmasa, kutilgan natijaga erishib bo‘lmaydi. Dars vaqti — hamkorlikning asosi, sinfdan tashqari muhit esa uni amaliy ravishda rivojlantiruvchi maskandir. Hamkorlik muhitini ta’minlashda yuzaga keladigan muammolar va ularning yechimlari Mazkur tizimni joriy etishda bir qator muammolar ko‘zga tashlanishi mumkin. Jumladan, o‘quvchilarning individual raqamli o‘yinlarga va telefonga bog‘lanib qolishi sababli jonli muloqotdan qochishi, dars jarayonlarida faqat yakka tartibdagi test natijalariga urg‘u berilib, jamoaviy ko‘rsatkichlarning orqa planga o‘tib qolishi hamda ba’zi ota-onalarning farzandini faqat individual yetakchilikka o‘rgatib, jamoada ishlash ko‘nikmalarini hisobga olmasligi shular jumlasidandir. Ushbu muammolarni bartaraf etish maqsadida pedagoglar malakasini oshirish kurslarida ijtimoiy-psixologik kompetensiyaga alohida urg‘u berish, maktablarda o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro hamkorlik loyihalarini faollashtirish hamda raqamli interfaol platformalardan jamoaviy dars maqsadlarida unumli foydalanish tizimli yo‘lga qo‘yilishi shart. Xulosa Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda hamkorlikda o‘qitishning psixologik-pedagogik asoslarini shakllantirish yosh avlod qalbida bilim bilan birga yuksak ijtimoiy muloqot qobiliyatini ham shakllantiruvchi yagona pedagogik mexanizmdir. Ta’lim va hamkorlik o‘zaro uyg‘un tashkil etilgandagina, maktab devorlari orasidan nafaqat savodli mutaxassislar, balki jamiyat ravnaqi uchun xizmat qiluvchi, komil va raqobatbardosh shaxslar yetishib chiqadi. Buning uchun pedagog doimiy izlanishda bo‘lishi, ta’limiy darslarni hamkorlikdagi qadriyatlar bilan boyitib borishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1- jild. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 2. Pedagogik kompetentlik va kreativlik asoslari / Muslimov N.A., Usmonboeva M.H., Sayfurov D.M., To‘raev A.B. – Toshkent, 2015. 3. Pedagogika: entsiklopediya. 2-jild / tuzuvchilar: jamoa. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2015. 4. Hasanboyev J. va boshqalar. Pedagogika ma’ruzalar matni. – Toshkent, 2010.