IVO-O door middel van begeleiding machinale boringen plangebied Bongerd en Pancratiusplein te Heerlen

In opdracht van de gemeente Heerlen heeft Geonius Archeologie te Heerlen een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd voor het onderzoeksgebied Bongerd en Pancratiusplein te Heerlen (gemeente Heerlen). Aanleiding tot uitvoering van het onderzoek vormt de aanvraag van een omgevingsvergunning voor de herinrichting van de Bongerd en het Pancratiusplein. Hiervoor zijn diverse vooronderzoeken vereist die gepaard gaan met ingrepen in de bodem. Gezien de ligging van het plangebied in het centrum van middeleeuws Heerlen (Landsfort Herle) heeft het bevoegd gezag aangegeven dat 6 (machinale) boringen t.b.v. milieu-hygiënisch en geotechnisch onderzoek door een archeoloog dienen te worden begeleid. Het bureauonderzoek heeft uitgewezen dat voor het plangebied een hoge archeologische verwach¬ting geldt voor vindplaatsen uit de Romeinse tijd. Een zéér hoge archeologische verwachting geldt voor vindplaatsen vanaf de middeleeuwen. Voor het noordelijke en zuidelijke deel van het onderzoeksgebied worden met name grachtvullingen verwacht daterend vanaf de volle middeleeuwen t/m de nieuwe tijd. In het centrale onderzoeksgebied worden vooral bewoningssporen verwacht. Deze kunnen bestaan uit kuilen, waterputten en muurresten. Tijdens het veldonderzoek zijn 7 boringen archeologisch begeleid. De gegevens van het veldonderzoek komen globaal overeen met de verwachtingen op basis van het bureauonderzoek. Het noordelijke en zuidelijke deel van het onderzoeksgebied lijken gesitueerd in een oude gracht. Duidelijke antropogene vullingen zijn hier aangetroffen variërend van ca. 1,8 tot ruim 3 à 3,5 m -Mv. Lokaal blijkt in het noordelijke onderzoeksgebied (Bongerd) een relatief recente verstoring aanwezig tot ca. 270 m -Mv. Zowel in het noordelijke (Bongerd) als zuidelijke onderzoeksgebied lijken plaatselijk ook nog oudere grachtvullingen aanwezig te zijn hoewel het precieze onderscheid niet eenduidig is. De in het verleden geconstateerde grachtdiepte van ca. 5 tot 6 m is met het huidige booronderzoek niet eenduidig bevestigd kunnen worden. Wel dient vermeld te worden dat met name in het noordelijke onderzoeksgebied (Bongerd) in het ogenschijnlijk natuurlijke pakket enkele scherpe overgangen zijn vastgesteld. Behalve reductieprocessen ten gevolge van de oude gracht kan ook de aanwezigheid van oude schone grachtvullingen, die met een booronderzoek nauwelijks te herkennen zijn, een mogelijkheid zijn. Alleszins kunnen de grachtvullingen nog veel informatie opleveren over de middeleeuwse geschiedenis van Heerlen. In het centrale deel van het onderzoeksgebied bevindt de onverstoorde natuurlijke bodem zich -ondanks de aanwezigheid van een verstoord pakket- op een merkelijk hoger niveau. In één boring staat het verstoord pakket ( ca. 220 cm – Mv) waarschijnlijk in verband met de 19de eeuwse bouwactiviteiten die op het landsfort hebben plaats gevonden. Een tweede boring bleek relatief recent verstoord tot ca. 220 cm – Mv. Ondanks de aanwezigheid van de verstoringen, kunnen deze van plaatselijke aard zijn. Mede gezien de intense bewoningsactiviteit op deze locatie kan de aanwezigheid van oudere archeologische resten niet uitgesloten worden. Onder de duidelijke antropogene pakketten zijn de aangetroffen lagen geïnterpreteerd als natuurlijke afzettingen. In het centrale deel van het onderzoeksgebied kenmerkt zich deze door een lichtgeel leempakket dat plaatselijk gelaagd is. Ter hoogte van de oude grachtvullingen wordt de natuurlijke bodem gekenmerkt door een blauwe tot groene schijn. Zoals vermeld is hier niet geheel uitgesloten dat het nog deels schone grachtvullingen betreft. In twee diepere boringen zijn op een diepte van respectievelijk 7,5 m -Mv (103,96 m NAP) en 8,5 m -Mv (105,17 m NAP), oudere afzettingen aangeboord. Het gaat hier om grind en zandafzettingen. De precieze aard is nog moeilijk te bepalen. Mogelijk betreft het hier de oude terrasafzettingen van Margraten of zeer oude erosieresten van de omliggende terrassen in het bekken van Heerlen. Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in het plangebied een zeer hoge kans is dat belangrijke archeologische resten in verband met de geschiedenis van Heerlen bedreigd worden door diepere bodemingrepen. Daarom wordt geadviseerd om de plannen zodanig aan te passen dat verstoring tot een minimum wordt beperkt. Indien het niet mogelijk is de plannen aan te passen wordt aanbevolen hier een aanvullend onderzoek te laten plaatsvinden (al of niet in combinatie met een variant archeologische begeleiding). De informatie die bij het vervolgonderzoek verkregen wordt kan ook gebruikt worden om het middeleeuws verleden van Heerlen zichtbaar te maken voor het publiek.