Herinrichting Vestdijk, Ten Hagestraat, Kanaalstraat en Hertogstraat te Eindhoven, gemeente Eindhoven;

Inleiding In opdracht van de gemeente Eindhoven heeft RAAP van 1 oktober 2018 tot en met 22 april 2020 ee n archeologische opgraving, variant begeleiding in de binnenstad van Eindhoven uitgevoerd. Dit onderzoek kaderde in het project ‘Herinrichting Vestdijk en Hertogstraat’, dat door wegenbouwbedrijf STRABAG is uitgevoerd in de Vestdijk, de Ten Hagestraat, de Kanaalstraat en de Hertogstraat. Het voornaamste doel van de archeologische begeleiding was het veiligstellen van de wetenschappelijke informatie (behoud ex situ), die bij de herinrichting gepaard gaande graafwerkzaamheden verloren dreigde te gaan. Historisch en landschappelijk kader De Vestdijk vormt de oostgrens van de middeleeuwse stad, met in de ondergrond de stadsgracht. Deze gracht werd hier aan het begin van de 14de eeuw gegraven door ten noorden van de dekzandrug, waarop de Markt gelegen is, een doorsteek te graven tussen de beeklopen van de Gender en de Dommel. Archeologische resten Tijdens de archeologische begeleiding werd een grote hoeveelheid sporen en vondsten opgegraven, waarbij de meeste werden gevonden in het traject ten noorden van de Dommel, op de rand van de middeleeuwse stad. Bij de uitwerking werd duidelijk dat de resten gerelateerd waren aan een Romeinse constructie in het Dommeldal; de stadsgracht uit 1340-1929; een torenfundament van het kasteel uit 1420-1676 en een 18de - 19de eeuwse leerlooierij: Ten oosten van de Vestedatoren werd in een oude Dommelmeander een concentratie heipalen opgegraven. Twee palen werden tot ieders verbazing gedateerd tussen 75 en 545 na Chr. De hier in het Dommeldal deels blootgelegde constructie blijkt dus Romeins en/of vroeg-middeleeuws en is daarmee de oudst opgegraven structuur in de Eindhovense binnenstad. De functie van de palen en de bredere interpretatie blijft door het fragmentarisch karakter jammer genoeg onduidelijk. Ten gevolgde van de ligging op de oostrand van de middeleeuwse stad zijn de meeste sporen en vondsten gerelateerd aan de hier gelegen stadsgracht. Uit de opgravingsgegevens blijkt dat in de 14 de eeuw een dubbele stadsgracht werd gegraven met een gezamenlijke breedte van ruim 17 meter. Deze dubbele stadsgracht werd enkel als zodanig aangetroffen in het traject tussen de Ten Hagestraat en de Oude Stadsgracht, maar kan voor het volledige traject verondersteld worden. Op basis van het geassocieerde aardewerk blijkt dat deze gracht tot in de 19de eeuw heeft open gelegen. Bij het dempen van de gracht werd in de binnengracht (stadszijde) een vaartje gegraven dat tot 1929 in het straatbeeld zichtbaar was. Als bij toeval werden bij het graven van een leidingsleuf in het noordelijk voetpad van de Ten Hagestraat muurresten ontdekt van het kasteel van Eindhoven. Na deze ontdekking is een kleine opgraving uitgevoerd om een beeld te krijgen van het hier aanwezige muurwerk. Uit de opgravingsgegevens blijkt dat ter plaatse een hoefijzervormige poorttoren heeft gestaan, die vooruitgeschoven in de zuidelijke kasteelgracht lag. In de bekende reconstructie van het kasteel van Eindhoven ligt deze toren op de plaats van het rechthoekig voorhof. Een eerder veronderstelde ronde toren werd niet aangetroffen. Richting de Oude Stadsgracht werden verschillende kisten, kuipen en kuilen van een leerlooierij blootgelegd ingegraven in de stadsgracht. De resten vertegenwoordigen een kuipenterrein, waar met name huiden van jong volwassen runderen met plantaardige looistof gelooid werden. Een vergelijkbaar kuipenterrein werd reeds eerder ten westen van de Vestdijk op het Smalle Haventerrein opgegraven en dateert wellicht vanaf de 18de eeuw. Aanbevelingen Met deze opgraving is de wetenschappelijke informatie ex situ bewaard, zodat verder archeologisch veldonderzoek in het kader van de herinrichting niet meer aan de orde is. Verondersteld kan worden dat onder een groot deel van de Eindhovense straten en pleinen nog een enorme archeologische rijkdom is bewaard, met een uitzonderlijk kennispotentieel naar de geschiedenis van de stad. Niet in het minst geldt dit voor de Vestdijk zelf. Opgemerkt moet worden dat ook nu nog een groot deel van de stadsgrachten en het kasteelterrein in de ondergrond bewaard zijn gebleven. Toekomstig onderzoek in die delen is dus ten zeerste aanbevolen. Achteraan dit rapport is hiertoe een advieskaart opgenomen. Leeswijzer In het eerste hoofdstuk wordt de aanleiding, de doelstelling en de vraagstelling van het onderzoek besproken. Daarnaast wordt een overzicht gegeven van het eerder uitgevoerde onderzoek. In het tweede hoofdstuk wordt de aard van de werkzaamheden beschreven en de hiermee gepaarde waarnemingsmogelijkheden en -beperkingen. In het derde hoofdstuk wordt kort ingegaan op de historische context, de landschappelijke ligging en de bodemgesteldheid van het plangebied. Een algemeen overzicht van de resultaten is opgenomen in hoofdstuk 4. In de hier opvolgende hoofdstukken 5, 6, 7 en 8 worden de resultaten van de vindplaatsen ‘Een Romeinse constructie’, ‘De stadsgracht 1340-1929, ‘Torenfundament van het kasteel 1420-1676’ toegelicht. In de daarop volgende hoofdstukken 10 tot en met 16 zijn de materiaal specialistische deelrapportages opgenomen. Voorafgaand deze hoofdstukken wordt het gevonden vondstmateriaal als leeswijzer toegelicht in hoofdstuk 9. Tot slot worden in hoofdstuk 17 de conclusies van het onderzoek gegeven en in hoofdstuk 18 de onderzoeksvragen beantwoord. Zie bijlage 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde archeologische perioden.