จักรยานยนต์รับจ้างในยุคเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม: การประกอบสร้างพื้นที่ เวลา และการปรับตัวของผู้ขับขี่จักรยานยนต์รับจ้างในเมืองกรุงเทพฯ

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งตอบคำถามวิจัยที่ว่า ผู้ขับขี่จักรยานยนต์รับจ้างร่วมสร้างพื้นที่ทางสังคมและจังหวะการเดินทางในชีวิตประจำวันอย่างไร เพื่อดำรงอยู่ร่วมกับเทคโนโลยีแพลตฟอร์มที่เข้ามาเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ของเมือง โดยศึกษาพลวัตการปรับตัวและวิถีการดำรงอยู่ของผู้ขับขี่จักรยานยนต์รับจ้างในกรุงเทพมหานคร ท่ามกลางกระแสธารของเศรษฐกิจแพลตฟอร์มและการเข้ามาของแอปพลิเคชันเรียกรถตลอดระยะเวลากว่า 8 ปีที่ผ่านมา ด้วยวิธีการศึกษาทางมานุษยวิทยาและการเก็บข้อมูลภาคสนามเชิงลึกในพื้นที่ลาดพร้าว 101 และสุขุมวิท 81 ผลการศึกษาพบว่า การเข้ามาของเทคโนโลยีไม่ได้นำไปสู่การล่มสลายของระบบจักรยานยนต์รับจ้าง แต่กลับทำให้เห็นถึงความเข้มแข็งของระบบเดิมที่สามารถดำรงอยู่คู่ขนานและเจรจาต่อรองกับอำนาจของเทคโนโลยีได้อย่างมีนัยสำคัญ โดยการดำรงอยู่ของผู้ขับขี่จักรยานยนต์รับจ้างไม่ได้เกิดจากการต่อต้านเทคโนโลยี แต่เกิดจากกระบวนการการร่วมสร้างพื้นที่และเวลาที่มีลักษณะเฉพาะตัว ซึ่งสามารถอธิบายผ่าน 3 กรอบแนวคิดหลัก ได้แก่ 1) มุมมองการผลิตพื้นที่ (the production of space) ของ Henri Lefebvre ที่ชี้ให้เห็นว่า พื้นที่ของจักรยานยนต์รับจ้างคือ พื้นที่ชีวิตที่ถักทอขึ้นจากความสัมพันธ์ทางสังคมและความรู้ท้องถิ่น ซึ่งมีความเหนือกว่าพื้นที่นามธรรมของแอปพลิเคชันที่มองเห็นเพียงพิกัดทางเรขาคณิต 2) การวิเคราะห์จังหวะ (rhythmanalysis) ของ Henri Lefebvre ซึ่งพบว่าผู้ขับขี่จักรยานยนต์รับจ้างไม่ได้ตกเป็นเหยื่อของเวลาในระบบอัลกอริทึม แต่ดำรงสถานะเป็นผู้กำกับจังหวะที่สามารถปรับเปลี่ยนจังหวะการให้บริการให้สอดคล้องกับเวลาทางสังคมและความเร่งรีบของเมืองได้อย่างลื่นไหล และ 3) นิเวศวิทยาของชีวิต (ecology of life) ของ Tim Ingold ที่ทำให้มองเห็นว่า จักรยานยนต์รับจ้างไม่ใช่เพียงผู้ให้บริการขนส่ง แต่คือสิ่งมีชีวิตที่สัมพันธ์แนบแน่นกับสิ่งแวดล้อม เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิตที่อาศัยทักษะความชำนาญในการเคลื่อนที่และการปฏิสัมพันธ์กับผู้คนเพื่อเป็นรอยต่อของการเดินทางในเมืองท้ายที่สุด วิทยานิพนธ์ฉบับนี้เสนอข้อโต้แย้งว่า การดำรงอยู่ของจักรยานยนต์รับจ้างไม่ใช่เรื่องของความล้าหลังหรือการปฏิเสธความทันสมัย แต่สะท้อนให้เห็นถึงความสามารถในการปรับตัวผ่านทุนทางสังคม และปฏิบัติการในชีวิตประจำวัน ที่ทำให้พวกเขายังคงเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนเมือง การยืนหยัดนี้คือการยืนยันถึงสิทธิที่จะมีส่วนร่วมในเมือง (right to the city) ในมิติของการอยู่อาศัยและการสร้างความหมายให้กับพื้นที่ ซึ่งมีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าประสิทธิภาพทางเทคโนโลยี เพื่อนำไปสู่การสร้างวิถีการอยู่ร่วมกันที่เปิดโอกาสให้ระบบขนส่งดั้งเดิมและนวัตกรรมสมัยใหม่สามารถทำหน้าที่เกื้อกูลและดำรงอยู่ร่วมกันได้อย่างยั่งยืน