ประสิทธิผลของการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในระบบสมัครใจบำบัด: กรณีศึกษา พื้นที่อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ

การศึกษาในครั้งนี้ เป็นการศึกษาประสิทธิผลของการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในระบบสมัครใจบำบัด กรณีศึกษาพื้นที่อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประสิทธิผลของการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในระบบสมัครใจบำบัด และเพื่อศึกษากระบวนการและปัญหาอุปสรรคของการดำเนินงานบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในระบบสมัครใจบำบัด โดยใช้อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ เป็นกรณีศึกษา เพื่อหาข้อเสนอแนะและแนวทางในการปรับปรุงแก้ไขการดำเนินงานดังกล่าวให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น โดยใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพในการหาข้อสรุป กลุ่มตัวอย่างประชากรเลือกแบบเฉพาะเจาะจง และเก็บข้อมูลโดยใช้วิธีการสัมภาษณ์แบบเชิงลึกจากการศึกษาการดำเนินงานบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในระบบสมัครใจบำบัด ซึ่งอยู่ในช่วงของการบังคับใช้กฎหมาย ตามประกาศ คสช. ที่ 108/2557 เรื่อง “การปฏิบัติต่อผู้ต้องสงสัยว่ากระทำผิดตามกฎหมายเกี่ยวกับยาเสพติดเพื่อเข้าสู่การบำบัดฟื้นฟูและการดูแลผ่านการบำบัดฟื้นฟู” ในช่วงเวลาระหว่างกรกฎาคม พ.ศ. 2557 ถึง ธันวาคม พ.ศ. 2564 ผลการศึกษาพบว่า ประสิทธิผลของการดำเนินงานบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดในระบบสมัครใจบำบัดในพื้นที่อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ ภายใต้บริบทการแก้ไขปัญหายาเสพติด ตามประกาศ คสช.ที่ 108/2557 สามารถดำเนินการได้สำเร็จเป็นไปตามวัตถุประสงค์หรือเป้าหมายที่กำหนด กล่าวคือ สัดส่วนของผู้เข้ารับการบำบัดในระบบสมัครใจบำบัดเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง และจำนวนผู้เข้ารับการบำบัดผ่านช่องทางตามประกาศ คสช.ที่ 108/2557 ยังมีมากกว่าผู้เข้ารับการบำบัดด้วยตนเอง อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานดังกล่าวพบปัญหาอุปสรรค ได้แก่ การให้ความยินยอมสมัครใจเข้าบำบัดของผู้เสพยาเสพติดอาจจะเป็นการยินยอมเชิงบังคับ ข้อขัดแย้งระหว่างผู้นำชุมชนที่เป็นผู้ระบุตัวผู้เสพยาเสพติดกับคนในชุมชน เจ้าหน้าที่คัดกรองกลุ่มผู้เสพ ผู้ใช้ และผู้ติดไม่ถูกต้อง ประกอบกับลักษณะของการทำกิจกรรมบำบัดฟื้นฟูไม่ได้จำแนกเฉพาะตามสภาพการเสพติดของแต่ละคน ทำให้การบำบัดฟื้นฟูไม่ตรงกับความเหมาะสมของผู้เสพ ในพื้นที่มีประชากรแฝงจำนวนมาก การติดตามผู้ผ่านการบำบัดฟื้นฟูจึงทำให้ไม่สามารถติดตามได้ นอกจากนี้ ในช่วงแรกของการบังคับใช้ประกาศ คสช.ที่ 108/2557 เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติยังสับสนเกี่ยวกับแนวทางการปฏิบัติ รวมถึงทัศนคติที่ยังมองด้านลบกับผู้เสพยาเสพติด ซึ่งไม่ได้มองว่าผู้เสพคือผู้ป่วยที่ควรได้รับโอกาส จากผลการศึกษา จึงมีข้อเสนอแนะ ดังนี้1. ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงยุติธรรม และสำนักงานตำรวจแห่งชาติ รณรงค์ ประชาสัมพันธ์ และสร้างการรับรู้แก่ผู้เสพยาเสพติด และครอบครัว เกี่ยวกับสิทธิในการเข้ารับการบำบัดรักษา ตลอดจนการให้ความช่วยเหลือหลังการบำบัดฟื้นฟู เพื่อให้ผู้เสพยาเสพติดเกิดการตัดสินใจเข้าสู่กระบวนการบำบัดฟื้นฟูโดยการสมัครใจบำบัด พร้อมทั้งจัดให้มีการอบรมเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องให้เข้าใจวัตถุประสงค์และเจตนารมณ์ของกฎหมาย เพื่อให้เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานเกิดการปรับเปลี่ยนทัศนคติและการปฏิบัติต่อผู้เสพยาเสพติดเหมือนผู้ป่วย ที่ควรได้รับโอกาสในการบำบัดรักษา2. ข้อเสนอแนะเชิงปฏิบัติ หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ควรพัฒนากลไกการปฏิบัติในการดำเนินการค้นหาและคัดกรองผู้เสพยาเสพติดโดยบูรณาการกันระหว่างหน่วยงาน จัดตั้งศูนย์คัดกรองผู้เสพยาเสพติดและขยายจำนวนศูนย์คัดกรองให้ครอบคลุมทุกพื้นที่ พร้อมทั้งพัฒนาบุคลากรให้มีความพร้อมในการปฏิบัติงานให้ได้ตามมาตรฐานการคัดกรองของกระทรวงสาธารณสุข ควรปรับปรุงและพัฒนาระบบการบำบัดฟื้นฟูให้มีลักษณะการทำกิจกรรมที่จำแนกเฉพาะตามสภาพการเสพติดของแต่ละคน และควรสร้างระบบเครือข่ายโดยการมีส่วนร่วมจากภาคประชาชนในการติดตาม สอดส่อง และเฝ้าระวังผู้ผ่านการบำบัดฟื้นฟูในพื้นที่ อีกทั้งเพื่อให้การดำเนินงานบำบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล จึงควรพัฒนากลไกและระเบียบการปฏิบัติเพื่อรองรับการเชื่อมต่อการปฏิบัติงานระหว่างหน่วยงาน พร้อมทั้งจัดให้มีเวทีกำกับ ติดตามทุก 6 เดือน เมื่อมีการประกาศใช้กฎหมายหรือมีการปรับเปลี่ยนแนวทางปฏิบัติใหม่ เพื่อให้เกิดการสะท้อนปัญหาอุปสรรคจากการดำเนินงานในพื้นที่จากตัวผู้ปฏิบัติจริง