บทบาทหน้าที่และการปรับตัวของสื่อพิธีกรรมการบูชาดาวนพเคราะห์ วัดเขตร์นาบุญญาราม อำเภอเมืองจันทบุรี จังหวัดจันทบุรี

การศึกษา “บทบาทหน้าที่และการปรับตัวของสื่อพิธีกรรมการบูชาดาวนพเคราะห์ วัดเขตร์นาบุญญาราม อำเภอเมืองจันทบุรี จังหวัดจันทบุรี” เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยทำการศึกษาพิธีกรรมในฐานะ “สื่อ” ที่มีบทบาทหน้าที่สำคัญต่อชุมชนและสังคม โดยเน้นประเด็นเรื่องการปรับตัวและการเปลี่ยนแปลงของสื่อพิธีกรรมในสองยุคสมัยที่ต่างกัน มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาบริบทของวัดเขตร์นาบุญญาราม จังหวัดจันทบุรี ที่มีต่อชุมชนตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน กระบวนการสื่อสารเพื่อสืบทอดพิธีกรรมการบูชาดาวนพเคราะห์ วัดเขตร์นาบุญญาราม การเปลี่ยนแปลงบทบาทหน้าที่ที่มีต่อท้องถิ่นของพิธีกรรม และปัจจัยที่ส่งผลต่อการผลิตซ้ำเพื่อ สืบทอดทางวัฒนธรรมของพิธีกรรมภายใต้บริบทของชุมชนในปัจจุบัน โดยเป็นการวิเคราะห์ตามกรอบแนวคิดเรื่องสื่อพิธีกรรม แนวคิดบทบาทหน้าที่ของสื่อพิธีกรรม แนวคิดเกี่ยวกับการผลิตซ้ำเพื่อ สืบทอดทางวัฒนธรรม แนวคิดเรื่องอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม แนวคิดเรื่องประเพณีประดิษฐ์ และแนวคิดต้นไม้แห่งคุณค่า โดยผู้วิจัยได้แบ่งขอบเขตของช่วงเวลาที่ทำการศึกษาออกเป็น 2 ยุค คือ 1. ยุคก่อนกระแสการท่องเที่ยว (พ.ศ. 2377 - พ.ศ. 2557) และ 2. ยุคกระแสการท่องเที่ยว (พ.ศ. 2558 - พ.ศ. 2566) เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้วิธีการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (In – Depth Interview) และลงพื้นที่พิธีกรรมเพื่อสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม (Participant Observation) ผลการศึกษา พบว่า จากสื่อพิธีกรรมในยุคอดีต คือ ยุคก่อนกระแสการท่องเที่ยว สู่ยุคปัจจุบัน คือ ยุคกระแสการท่องเที่ยว พิธีกรรมมีการปรับตัวและเปลี่ยนแปลงไป กล่าวคือ ในแง่ของบริบทของวัดและพิธีกรรม เมื่อพิธีกรรมได้รับการสนับสนุนจากการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย ภาครัฐ ภาคธุรกิจและภาคเอกชน ทำให้พิธีกรรมได้มีการพัฒนากลายเป็นพิธีกรรมที่ยิ่งใหญ่ มีสีสันและกิจกรรมที่มากขึ้น มีชื่อเสียง รวมถึงมีผู้เข้าร่วมพิธีกรรมมากขึ้น ทำให้พิธีกรรมในปัจจุบันไม่ได้เป็นเพียงการจัดขึ้นเพื่อสืบทอดขนบธรรมเนียมทางศาสนาหรือสร้างสิริมงคลแก่ผู้เข้าร่วมพิธีกรรมเท่านั้น แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของบริบทด้านการส่งเสริมการท่องเที่ยวของจังหวัดจันทบุรี และสามารถตอบโจทย์ การท่องเที่ยวในเชิงของศาสนา ความเชื่อ ความศักดิ์สิทธิ์ ที่เรียกว่า “มูเตลู” อีกด้วย ส่วนคุณลักษณะของสื่อพิธีกรรม พบว่าในยุคกระแสการท่องเที่ยว คุณลักษณะหลายประการมีการเปลี่ยนแปลงไปและมีการเพิ่มเติมองค์ประกอบเข้ามา ซึ่งสอดคล้องกับการที่พิธีกรรมในยุคปัจจุบันได้มีการขยายตัว กลายเป็นการจัดงานขนาดใหญ่ เพื่อการเปลี่ยนแปลงไปสู่บริบทด้านการส่งเสริมการท่องเที่ยว ดึงดูดความสนใจและทำให้นักท่องเที่ยวเดินทางมาเข้าร่วมพิธีกรรมและท่องเที่ยวในจังหวัดจันทบุรีด้านกระบวนการสื่อสารเพื่อสืบทอดพิธีกรรม พบว่า กระบวนการสื่อสารในอดีตกับปัจจุบัน มีความแตกต่างกัน โดยในอดีต ผู้ส่งสาร คือ พระสงฆ์อนัมนิกายและคนในพิธีกรรม ปัจจุบัน คนที่มีส่วนร่วมในการส่งสารออกไป คือ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย และภาครัฐภาคเอกชนที่สนับสนุนพิธีกรรม สาร คือ คุณค่าความหมายของพิธีกรรม จากเดิมที่คุณค่าของพิธีกรรม คือ เพื่อสืบทอดขนบทางศาสนาและสร้างสิริมงคลเท่านั้น ปัจจุบันได้เพิ่มคุณค่าด้านการส่งเสริมการท่องเที่ยวของจังหวัดจันทบุรี ส่วนช่องทาง ปัจจุบันพิธีกรรมมีการใช้ช่องทางออนไลน์ที่เป็นสื่อใหม่ในการสื่อสารมากขึ้น ส่วนผู้รับสาร คือ ผู้เข้าร่วมพิธี/สิ่งศักดิ์สิทธิ์ ปัจจุบันสิ่งศักดิ์สิทธิ์ยังคงเป็นองค์เดิม แต่ผู้รับสาร คือ ผู้เข้าร่วมพิธีกรรมมีจำนวนคนไทยและเป็นคนจากต่างจังหวัดหรือมาจากท้องถิ่นอื่น ๆ มากขึ้นสำหรับบทบาทหน้าที่ของสื่อพิธีกรรม พบว่า บทบาทหน้าที่สำคัญหลายประการจากยุคอดีต ยังคงได้รับการสืบทอดมาจนถึงยุคปัจจุบัน ได้แก่ หน้าที่ระดมพลังของชุมชน หน้าที่สืบทอดความเชื่อ หน้าที่สร้างความสามัคคี หน้าที่ธำรงรักษาอัตลักษณ์ หน้าที่สร้างความมั่นคงทางใจ หน้าที่ปลอบขวัญ/คลายกังวล หน้าที่อบรมบ่มเพาะ หน้าที่สร้างความรู้สึกร่วมกัน หน้าที่เป็นคลังเก็บความรู้ของชุมชน หน้าที่ประสานความสัมพันธ์สามด้าน และหน้าที่สืบทอดขนบธรรมเนียมของวัดอนัมนิกาย โดยในยุคกระแสการท่องเที่ยวหรือยุคปัจจุบัน ได้พบบทบาทหน้าที่ที่หายไปของพิธีกรรม คือ หน้าที่ในการเป็นยาสมานแผลชุมชน และพบบทบาทหน้าที่ที่เพิ่มใหม่ ได้แก่ หน้าที่ให้ความบันเทิง และหน้าที่เป็นศูนย์กลางของการสร้างการท่องเที่ยวในจังหวัด โดยพิธีกรรมได้รับการสืบทอดมาถึง 189 ปี สะท้อนให้เห็นว่าพิธีกรรมนี้มีบทบาทหน้าที่สำคัญหรือมี Function ต่อผู้คน ชุมชน และสังคมส่วนด้านการสืบทอดและการผลิตซ้ำ พบว่าในส่วนของรูปแบบ (ลำต้น/ดอก/ใบ/ผล) ของพิธีกรรมในยุคกระแสการท่องเที่ยว มีบางส่วนได้รับการสืบทอดมาจากยุคก่อนกระแสการท่องเที่ยวและบางส่วนมีการปรับเปลี่ยนไป ในขณะที่ เนื้อหา/คุณค่า/ความหมาย (ราก) ของพิธีกรรมได้รับการสืบทอดมาอย่างเข้มข้น ส่วนมุมมองด้านการปรับประยุกต์ พบว่าพิธีกรรมมี “การเปลี่ยนเปลือก ปรับกระพี้ และรักษาแก่น” เอาไว้ได้ ซึ่งอนุมานได้ว่า การปรับประยุกต์ที่เกิดขึ้นเป็นผลดีต่อพิธีกรรม เนื่องจาก 1. การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยมีนโยบายจะไม่ปรับหรือเปลี่ยนในส่วนของขนบธรรมเนียมและพิธีกรรม 2. คนในพิธีกรรมจะคงไว้ซึ่งเอกลักษณ์ของพิธีกรรมที่เป็นแบบขนบดั้งเดิม เพื่อรักษาไว้ซึ่งคติความเชื่อ ความเก่าแก่โบราณ รวมถึงความเข้มขลังของพิธีกรรม