Noorderhaven 2023: De spoorweg en de Contrescarp

In maart 2023 heeft het team archeologie van de gemeente Zutphen een archeologisch onderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek verricht op de locatie van de toekomstige woontoren langs het spoor tussen het Ettegerpark en de oude spoorovergang de Overweg. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van team Programma’s Projecten en Processen (P3) van de gemeente Zutphen. Het proefsleuvenonderzoek diende ertoe de aard, kwaliteit en ouderdom van de mogelijke archeologische resten vast te stellen alsmede een selectieadvies te geven over de behoudenswaardigheid. Het doel van het proefsleuvenonderzoek was het opsporen en waarderen van vindplaatsen met als doel om een onderbouwd selectieadvies mogelijk te maken over de noodzaak voor eventueel vervolgonderzoek. De vraagstelling van het onderzoek is gericht op vier onderdelen: 1. Zijn er sporen of vondsten aanwezig in de oude, natuurlijke IJsselafzettingen? 2. Zijn er sporen of vondsten aanwezig ter in het middeleeuwse maaiveld dat is gevormd op de afzettingen van de IJssel en is gebruikt tot het begin van de 17e eeuw als agrarisch landschap? 3. Zijn er resten van de 17e-eeuwse gracht en contrescarp in de bodem aanwezig? 4. Zijn er jongere sporen, bijvoorbeeld van het spoorwegemplacement, hierop aanwezig? Tijdens het onderzoek is er één proefsleuf aangelegd met een maximale omvang van 8 bij 27,5 meter op maaiveldniveau. Deze grote breedte was nodig om te kunnen verspringen om zo op de einddiepte uit te kunnen komen. Het terrein is namelijk sterk opgehoogd voor het spoorwegemplacement in het einde van de 19e eeuw. Deze ophogingen zorgen er voor dat het oude middeleeuwse maaiveld op circa vier meter diepte ligt. Om dit goed te kunnen onderzoeken is het daarom nodig om breed te starten en regelmatig te verspringen, zodat er een getrapt profiel ontstaat. Het graafwerk is uitgevoerd met een grote, mobiele kraan van circa 18 ton, met een extra lange giek en extra grote bak. Hiervoor is gekozen om door middel van de langere giek en grotere bak het grote grondverzet snel en efficiënt uit te kunnen voeren. Het graafwerk is laagsgewijs gedaan waarbij vondsten uit het vlak zijn verzameld en er met een metaaldetector is gezocht tijdens het verdiepen van het vlak. Tevens zijn de profielen direct afgestoken tijdens het verdiepen en zijn er tussenvlakken ingemeten om zo de gelaagdheid in het profiel ook in het vlak te kunnen documenteren. Na afloop van het graven met de graafmachine zijn handmatig nog twee kijkgaten gegraven en zijn er boringen gezet om de diepere ondergrond te kunnen onderzoeken. Het resultaat hiervan is verwerkt in één gecombineerde profieltekening, waarbij de kijkgaten en boringen in het profiel zijn opgenomen. Er sporen uit twee perioden aangetroffen, namelijk de fase van de vestingtijd en de fase van het spoorwegemplacement. Rond 1600 is men in Zutphen, in opdracht van prins Maurits, begonnen met het aanleggen van een vestingstelsel rondom de stad. In 1612-1613 is in het plangebied een gracht uitgegraven en is er een contrescarpwal aangelegd aan de buitenzijde van die gracht. Tijdens het onderzoek zijn de eerste grachtvullingen, de beschoeiing van de gracht en het restant van de contrescarpwal aangetroffen. De vondst van de beschoeiing was bijzonder, op andere plekken in het grote plangebied Noorderhaven zijn resten van grachten aangetroffen, maar nooit eerder een beschoeiing. De contrescarp is net als in voorgaande onderzoeken zeer laag en heeft in de aangetroffen vorm geen sterke verdedigende rol kunnen vervullen. Toch lijkt er qua breedte zeker ruimte voor een bedekte weg tussen de gracht en de contrescarp en zal er dus wel een hogere wal gelegen hebben. Mogelijk is de contrescarp eens afgetopt, of simpelweg slecht onderhouden en daardoor sterk verweerd. De tweede fase begint pas in 1876, wanneer men het spoorwegemplacement, na de vestingwet, begint te verbreden. In 1862-64 was er al een smalle spoordijk maar die lag nog keurig opgenomen in de vestingwerken. Het emplacement komt vanaf 1876 vol over het plangebied te liggen en dekt daarmee de vestingwerken stevig af. Uit waarnemingen uit 2022 blijkt dat er binnen dit emplacement nog diverse funderingen in de grond liggen die duidelijk gekoppeld kunnen worden aan historisch kaartmateriaal, luchtfoto’s en kadastrale kaarten. Gecombineerd met deze historische bronnen blijkt het emplacement zelf ook een vindplaats met hoge potentie te zijn.