ปัญหามาตรการทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคในการซื้อสินค้าหรือบริการผ่านบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล

การคุ้มครองผู้บริโภคในการซื้อสินค้าหรือบริการผ่านตลาดกลางพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ซึ่งเป็นธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลในปัจจุบันถือได้ว่าอยู่ในช่วงเริ่มต้น ทุก ๆ ปีจะมีการพัฒนาและปรับปรุงกรอบกฎหมายเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคผ่านบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลอย่างต่อเนื่อง แต่ปัญหาหลายประการกลับไม่สามารถแก้ไขด้วยกฎหมายที่บังคับใช้ในปัจจุบันได้อย่างเหมาะสม เนื่องจากไม่มีกฎหมายกำหนดแนวทางแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นไว้เป็นการเฉพาะอันส่งผลกระทบต่อประสิทธิภาพในการคุ้มครองผู้บริโภค เมื่อเกิดปัญหากลับไม่สามารถนำตัวผู้กระทำความผิดมาดำเนินคดีและเยียวยาความเสียหายที่เกิดขึ้นกับผู้บริโภคได้ อีกทั้ง ผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลก็ไม่ต้องรับผิดในปัญหาที่เกิดภายใต้การประกอบธุรกิจของตน จึงมีความจำเป็นต้องมีมาตรการในการกำกับดูแลผู้ประกอบการขายสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัล และผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล เพื่อแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นบนแพลตฟอร์มดิจิทัล และทำให้สามารถระบุตัวผู้กระทำความผิดมาดำเนินคดีตามกฎหมายได้ ทั้งนี้ เพื่อประโยชน์ในการยกระดับการคุ้มครองสิทธิของผู้บริโภคให้ทันต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมทางดิจิทัลประเทศไทยมีพระราชกฤษฎีกาการประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ. 2565 ซึ่งเป็นกฎหมายที่บัญญัติขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์ในการกำกับดูแลธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล แต่กลับไม่มีบทบัญญัติเกี่ยวกับมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคบนแพลตฟอร์มดิจิทัลในกฎหมายฉบับนี้ แสดงให้เห็นถึงข้อจำกัดและความไม่เหมาะสมของบทบัญญัติของกฎหมายไทยในปัจจุบันต่อการกระทำที่อาจส่งผลกระทบต่อประสิทธิภาพในการคุ้มครองสิทธิของผู้บริโภคจากการกระทำของผู้ประกอบการที่เสนอขายสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัล และผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลดังต่อไปนี้ประเด็นที่หนึ่ง ปัญหาการกำกับดูแลผู้ประกอบการที่เสนอขายสินค้าหรือบริการผ่านบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล ได้แก่ (1) ปัญหาการตรวจสอบตัวตนและคุณสมบัติของผู้ประกอบการที่เสนอขายสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัล และการเปิดเผยข้อมูล เนื่องจากไม่มีบทบัญญัติในเรื่องการตรวจสอบและเผยแพร่ข้อมูลของผู้ประกอบการขายสินค้าหรือบริการ ผู้ประกอบการจึงสามารถเสนอขายสินค้าหรือบริการได้ โดยไม่ต้องผ่านการตรวจสอบตัวตนและการรับรองมาตรฐานความปลอดภัยของสินค้าหรือบริการตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด ส่งผลให้ผู้ประกอบการขายสินค้าหรือบริการสามารถส่งมอบเอกสารปลอมหรือเอกสารที่ไม่ถูกต้องตามกฎหมายได้ ตลอดจนการขายสินค้าหรือบริการไม่ปลอดภัย หรือสินค้าลอกเลียนแบบ เมื่อเกิดปัญหาจึงไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะระบุตัวตนและติดตามผู้ประกอบการขายสินค้าหรือบริการที่กระทำผิดกฎหมายมาดำเนินคดีเพื่อเยียวยาความเสียหายให้ผู้บริโภคได้ และ (2) ปัญหาการติดตามสอดส่องการเสนอขายสินค้าหรือบริการของผู้ประกอบการระหว่างประกอบธุรกิจบนแพลตฟอร์มดิจิทัล เมื่อไม่มีบทบัญญัติเรื่องการตรวจสอบการประกอบธุรกิจของผู้ประกอบการขายสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัลเป็นระยะจึงก่อให้เกิดปัญหาในหลายประการ เช่น การขายสินค้าหรือบริการโดยไม่ต่อใบอนุญาต การขายสินค้าหรือบริการนอกเหนือการจากที่ได้แจ้งให้ผู้ประกอบธุรกิจทราบเพื่อหลีกเลี่ยงการตรวจสอบใบอนุญาตขายสินค้าหรือบริการ อาทิ เครื่องสำอาง หรือเครื่องใช้ไฟฟ้า ส่งผลให้ผู้บริโภคได้รับสินค้าที่ไม่ผ่านมาตรฐานความปลอดภัยจนอาจก่อให้เกิดอันตรายแก่ชีวิต ร่างกาย และทรัพย์สินของผู้บริโภคได้ประเด็นที่สอง ปัญหาการกำกับดูแลผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล ได้แก่ (1) ปัญหาการโฆษณาแบบกำหนดกลุ่มเป้าหมาย ในหลาย ๆ ครั้ง ผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลได้ดำเนินการเก็บรวบรวมและใช้ข้อมูลของผู้บริโภคเพื่อแสวงหาประโยชน์อันมิชอบด้วยกฎหมายโดยที่ผู้บริโภคไม่รู้ตัว ไม่ว่าจะเป็นการจัดทำระบบติดตามเพื่อเก็บรวบรวมข้อมูลของเด็กหรือข้อมูลส่วนบุคคลที่มีความละเอียดอ่อนมาใช้เพื่อเสนอขายสินค้าหรือบริการโดยไม่คำนึงถึงผลกระทบด้านความปลอดภัยของผู้บริโภค เช่น การโฆษณาอาหารหรือขนมที่มีโซเดียมสูง บุหรี่ไฟฟ้า แอลกอฮอล์ถึงเด็กที่ยังมีความอ่อนด้อยในการกระบวนการคิดวิเคราะห์ การโฆษณาสินค้าประเภทยาให้ผู้บริโภคโดยอาศัยข้อมูลสุขภาพซึ่งเป็นข้อมูลที่มีความละเอียดอ่อน เป็นต้น และ (2) ปัญหาการออกแบบ Interfaces ที่เรียกว่า ‘Dark pattern’ เพื่อหลอกลวงให้ผู้บริโภคตัดสินใจซื้อสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัล ในรูปแบบของการจำกัดเวลาในการตัดสินใจ การใช้คำพูดเชิงลบเพื่อให้ผู้บริโภครู้สึกผิดที่ไม่ตัดสินใจซื้อสินค้าหรือบริการ หรือการย่อขนาดข้อความสำคัญในมีขนาดเล็กลงเพื่อไม่ให้ผู้บริโภคสังเกตเห็น ส่งผลให้ผู้บริโภคขาดข้อมูลที่เพียงพอในการพิจารณาจนกระทบต่อทรัพย์สิน และความเสี่ยงในด้านข้อมูลส่วนบุคคลของผู้บริโภคการค้นคว้าอิสระฉบับนี้ ผู้เขียนมีจุดประสงค์เพื่อศึกษาประเด็นเรื่องการคุ้มครองผู้บริโภคในการซื้อสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัลในประเทศไทย โดยวิเคราะห์เปรียบเทียบกับมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคในการซื้อสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัลของสหภาพยุโรป สหรัฐอเมริกา และสาธารณรัฐประชาชนจีน เพื่อนำมาเป็นแนวทางในการปรับปรุงแก้ไขมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคในการซื้อสินค้าหรือบริการบนแพลตฟอร์มดิจิทัลในประเทศไทยให้มีความเหมาะสมและสอดคล้องกับสิทธิในการคุ้มครองผู้บริโภคระดับสากลต่อไป