MONOTSITLARNING KISLOTALANISH VA ISHQORLANISH SHAROITIDA GEN IFODALANISHIDAGI O'ZGARISHLARNI BIR HUJAYRALI DARAJADA TAHLIL QILISH VA TOMIR KASALLIKLARI BILAN BOG'LASH

Ushbu sharhli maqola monotsitlarning kislotalanish (asidoz) va ishqorlanish (alkaloz) sharoitida gen ifodalanishidagi o‘zgarishlarni bir hujayrali darajada tahlil qilish va bu o‘zgarishlarning tomir kasalliklari patogenezidagi rolini o‘rganishga bag‘ishlangan. So‘nggi o‘n yillikda bir hujayrali RNK sekvensiyalash (scRNA-seq) texnologiyasining rivojlanishi monotsitlarning fenotipik va funksional heterojenligini yuqori aniqlikda o‘rganish imkonini yaratdi [1]. Kislota-ishqor muvozanatining buzilishi, xususan metabolik va respirator asidoz, tomir devoridagi yallig‘lanish jarayonlarini faollashtirish orqali ateroskleroz, gipertenziya va tromboz kabi patologiyalarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi [2]. Monotsitlar qon aylanish tizimidagi asosiy immun hujayralar sifatida tomir endoteliyasiga yopishish, subendotelial bo‘shliqqa migratsiya qilish va makrofaglar hamda dendritik hujayralarga differensiyalash orqali tomir kasalliklarining barcha bosqichlarida muhim rol o‘ynaydi [3]. Bir hujayrali darajadagi tahlillar shuni ko‘rsatdiki, kislotalanish muhiti monotsitlarda yallig‘lanishga qarshi sitokinlar (IL-10, TGF-β) ifodasini pasaytirib, pro-yallig‘lanish genlarining (IL-1β, TNF-α, IL-6) ekspressiyasini oshiradi [4]. Ayniqsa, NR4A1 yuqori ifodalangan no klassik monotsitlar trombolitik va neytrofillarni jalb qiluvchi fenotipga ega ekanligi aniqlangan [5]. Ishqorlanish sharoitida esa monotsitlarning antioksidant himoya tizimlari faollashadi va HIF-1α yo‘li orqali angiogenik omillarning ifodasi kuchayadi [6]. ScRNA-seq yordamida monotsitlarning kamida 7 ta subpopulyatsiyasi identifikatsiya qilingan bo‘lib, ular orasida trombotsit-monotsit komplekslari, MHCII yuqori va interferonga javob beruvchi subpopulyatsiyalar tomir patologiyasida asosiy rol o‘ynaydi [7]. Kislotalanish sharoitida ROS-NRF2 signal yo‘lining faollashishi oksidativ stress va endotelial disfunksiyaga olib keladi [8]. Ishqorlanish esa monotsitlarning endoteliyaga yopishish qobiliyatini kamaytirib, tomir ichi tromboz xavfini pasaytiradi [9]. Ushbu sharh monotsitlarning kislota-ishqor muvozanatiga javob mexanizmlarini bir hujayrali darajada tushunish va bu bilimlarni tomir kasalliklarining yangi terapevtik strategiyalarini ishlab chiqishda qo‘llash imkoniyatlarini tahlil qiladi [10]. Maqolada 2015-2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan 40 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar natijalari tahlil qilingan va monotsitlarning fenotipik o‘zgaruvchanligi ularning tomir patologiyasidagi ikki tomonlama rolini - ham himoya, ham zararli funksiyalarini bajarish imkonini berishi ko‘rsatilgan [11].