พระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562: ปัญหา อุปสรรค และข้อเสนอแนะ

วิสาหกิจเพื่อสังคมเป็นแนวคิดในการดำเนินธุรกิจที่มีวัตถุประสงค์เพื่อแก้ไขปัญหาหรือพัฒนาสังคมหรือสิ่งแวดล้อมพร้อมกับการพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อมุ่งสู่เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งประเทศไทยได้ตระหนักและเล็งเห็นถึงความสำคัญของแนวคิดดังกล่าว เนื่องจากเป็นแนวทางหนึ่งในการช่วยฟื้นฟูและพัฒนาสภาพเศรษฐกิจและสังคมของไทยให้มีความมั่นคงและยั่งยืนได้ จึงมีการผลักดันกลไกในการส่งเสริมและสนับสนุนการประกอบกิจการเพื่อสังคมหรือวิสาหกิจเพื่อสังคมให้มีการขยายตัวมากขึ้นและเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันทางการค้าทั้งภายในประเทศและระหว่างประเทศ โดยตราพระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562 เพื่อกำหนดมาตรการต่าง ๆ ในการส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคม ได้แก่ การให้ความช่วยเหลือด้านเงินทุนจากกองทุนส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม การให้สิทธิประโยชน์ด้านภาษีอากร สิทธิประโยชน์ตามมาตรการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ และสิทธิประโยชน์ตามกฎหมายอื่น รวมทั้งได้จัดตั้งสำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคมเพื่อให้ความช่วยเหลือและพัฒนาวิสาหกิจเพื่อสังคมและกลุ่มกิจการเพื่อสังคม ตลอดจนกำหนดให้มีคณะกรรมการส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคมเพื่อกำหนดยุทธศาสตร์ นโยบาย และแผนการส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคมแห่งชาติโดยเสนอแนะต่อคณะรัฐมนตรีเพื่อให้มีการกำหนดนโยบายส่งเสริมการประกอบกิจการของวิสาหกิจเพื่อสังคมโดยการกำหนดสิทธิประโยชน์ในการสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคม จากการศึกษาและวิเคราะห์พบว่า พระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562 รวมทั้งกฎเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องยังไม่เพียงพอและเหมาะสมอันอาจเป็นปัญหาและอุปสรรคในการส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมในประเทศไทย โดยวิทยานิพนธ์ฉบับนี้แบ่งประเด็นปัญหาออกเป็น 3 ประการหลัก ได้แก่ (1) ปัญหาการกำกับดูแลและบังคับการตามกฎหมาย ซึ่งพระราชบัญญัตินี้มีการกำหนดผู้รักษาการตามกฎหมายและการกำกับดูแลสำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคมที่ไม่สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ในการส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคม รวมถึงประเด็นความล่าช้าในการออกกฎหมายลำดับรองเพื่อบังคับการให้เป็นไปตามพระราชบัญญัติอันเป็นกฎหมายแม่บท (2) ปัญหาเกี่ยวกับการส่งเสริมการพัฒนาวิสาหกิจเพื่อสังคม ซึ่งขาดมาตรการส่งเสริมการขับเคลื่อนเพื่อพัฒนาการวิจัยและนวัตกรรม และการสนับสนุนให้มีการนำผลงานการวิจัยและนวัตกรรมไปใช้ประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ เชิงสังคม และสาธารณประโยชน์ รวมทั้งการสนับสนุนให้วิสาหกิจชุมชนมีการพัฒนาต่อยอดเป็นวิสาหกิจเพื่อสังคม การคุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ และการส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคมขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ตลอดจนการส่งเสริมการรวมตัวจัดตั้งเครือข่ายวิสาหกิจเพื่อสังคม และ (3) ปัญหาการขาดแหล่งเงินทุนเพื่อช่วยเหลือและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคม การขาดมาตรการทางกฎหมายในการให้สิทธิประโยชน์ด้านภาษีอากรและสิทธิประโยชน์ตามมาตรการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ โดยผู้ศึกษาได้ทำการศึกษามาตรการทางกฎหมายและนโยบายในการส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมของต่างประเทศ ได้แก่สาธารณรัฐเกาหลี สหราชอาณาจักร สาธารณรัฐอิตาลี และสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นประเทศที่ประสบความสำเร็จในส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมอย่างเป็นรูปธรรมเพื่อนำมาเป็นแนวทางในการศึกษาปรับใช้กับการกำหนดมาตรการทางกฎหมายและข้อเสนอแนะในเชิงนโยบายของประเทศไทยให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้ศึกษาได้จัดทำขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเสนอแนวทางในการแก้ไขปัญหาดังกล่าวข้างต้น โดยเสนอให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562 ในประเด็นเกี่ยวกับการกำหนดผู้รักษาการตามกฎหมายและหน่วยงานกำกับดูแล กองทุนส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม และการกำหนดมาตรการส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมเพื่อพัฒนาการวิจัยและนวัตกรรมอันจะสอดคล้องกับพระราชบัญญัติการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม พ.ศ. 2562 และพระราชบัญญัติส่งเสริมการใช้ประโยชน์จากผลงานวิจัยและนวัตกรรม พ.ศ. 2564 รวมทั้งเสนอเพิ่มเติมบทบัญญัติเพื่อให้วิสาหกิจชุมชนสามารถพัฒนาต่อยอดเป็นวิสาหกิจเพื่อสังคม และการส่งเสริมการรวมตัวจัดตั้งเครือข่ายวิสาหกิจเพื่อสังคมเพื่อเป็นตัวแทนในการประสานประโยชน์ร่วมกันของวิสาหกิจเพื่อสังคม นอกจากนี้ ได้เสนอแก้ไขเพิ่มเติมกฎเกณฑ์เกี่ยวกับการกำหนดสิทธิประโยชน์ด้านภาษีอากรตามพระราชกฤษฎีกาออกตามความในประมวลรัษฎากร ว่าด้วยการยกเว้นรัษฎากร และสิทธิประโยชน์ตามมาตรการจัดซื้อจัดจ้างตามพระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 รวมทั้งเสนอแก้ไขปัญหาความล่าช้าในการออกกฎหมายลำดับรองโดยจัดทำร่างกฎหมายลำดับรองที่จำเป็นต้องเร่งดำเนินการเพื่อบังคับการให้เป็นไปตามพระราชบัญญัตินี้ ตลอดจนมีข้อเสนอแนะในเชิงนโยบายเพื่อส่งเสริมและสนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมในประเทศไทยให้มีการขยายตัวเพิ่มมากขึ้นและเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันทางการค้าทั้งภายในและระหว่างประเทศต่อไป