การวิเคราะห์บทบาทของปู่จ๋านในจังหวัดเชียงใหม่

งานวิจัยเรื่อง การวิเคราะห์บทบาทของปู่จ๋านในจังหวัดเชียงใหม่ มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ (1) เพื่อศึกษาความเป็นมาและบทบาทของมัคนายกในพุทธศาสนา (2) เพื่อศึกษาความเป็นมา การคัดเลือก และคุณสมบัติของปู่จ๋าน (3) เพื่อวิเคราะห์บทบาทของปู่จ๋านเทียบกับบทบาทของอุบาสกในสมัยพุทธกาล โดยรวบรวมข้อมูลจากหนังสือและเอกสารที่เกี่ยวข้องกับปู่จ๋าน และสัมภาษณ์ปู่จ๋านของวัดในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ จากการศึกษา พบว่า มัคนายก เป็นบุคคลที่มีความรู้ทางด้านพุทธศาสนาและพุทธศาสนพิธี เป็นผู้นำในการประกอบพิธีกรรมต่างๆ แต่ไม่ปรากฏหลักฐานที่ชัดเจน อาจพัฒนามาจากอุบาสกที่สืบทอดมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาล ปู่จ๋านคือมัคนายกในวัดทางพุทธศาสนาในภาคเหนือ ซึ่งอาจมาจากบุคคลผู้เป็นผู้นำในการทำพิธีเกี่ยวกับการนับถือผีสางเทวดา ผีบรรพบุรุษ หรือมาจากแก่วัด (ผู้ที่อยู่วัดมานาน) การคัดเลือกปู่จ๋านจะคัดเลือกจากหนาน ผู้ที่เคยผ่านการอุปสมบทมาแล้ว ปู่จ๋านจึงต้องมีคุณสมบัติของความเป็นผู้มีความรู้เกี่ยวกับพุทธศาสนาและพิธีกรรมทางพุทธศาสนา ปู่จ๋านมีบทบาทที่สอดคล้องกับบทบาทอุบาสกสมัยพุทธกาล ดังนี้ (1) บทบาทด้านการถวายความอุปถัมภ์พระสงฆ์ ปู่จ๋านมีบทบาทในการถวายภัตตาหารและเสนาสนะแก่พระสงฆ์ แต่การนำภัตตาหารและเสนาสนะมาถวายพระสงฆ์เป็นเรื่องส่วนตัว ไม่ใช่หน้าที่โดยตรงของปู่จ๋าน (2) บทบาทด้านการชักชวนคนเข้าวัดฟังธรรม ปู่จ๋านต้องประชาสัมพันธ์งานต่างๆ ภายในวัด รวมถึงการเป็นโฆษกด้วย (3) บทบาทด้านการเผยแผ่พุทธศาสนาและการสนับสนุนพระสงฆ์ในการเผยแผ่พุทธศาสนา ถ้าปู่จ๋านเป็นคนมีความรู้มากอาจจะเผยแผ่พุทธศาสนา แต่ถ้าไม่มีความรู้มากก็ช่วยสนับสนุนพระสงฆ์ (4) บทบาทด้านการปกป้องพุทธศาสนา ปู่จ๋านมีบทบาทในการตรวจสอบพฤติกรรมของพระสงฆ์และดำเนินการเมื่อเกิดอธิกรณ์หรือการทำผิดของพระสงฆ์ในวัด แต่บางคนมองว่า ไม่ใช่หน้าที่ของปู่จ๋าน อย่างไรก็ตาม ส่วนมากเห็นพ้องกันว่า ปู่จ๋านไม่มีอำนาจตัดสินเมื่อเกิดอธิกรณ์ในวัด ทำได้อย่างมากแค่ช่วยประสานงานและทำความเข้าใจกับชาวบ้าน (5) บทบาทด้านพิธีกรรมทางพุทธศาสนา เป็นหน้าที่หลักของปู่จ๋านที่ต้องเป็นผู้นำในพิธีกรรมฝ่ายฆราวาส ให้คำแนะนำในด้านพิธีกรรมและการจัดสถานที่สำหรับการทำพิธี อย่างไรก็ตาม บางบทบาทของปู่จ๋านก็ไม่สอดคล้องกับบทบาทอุบาสกสมัยพุทธกาลเช่นกัน เพราะไม่ปรากฏในคัมภีร์ทางพุทธศาสนา เช่น (1) บทบาทด้านการให้คำปรึกษาแก่ชาวบ้าน ปู่จ๋านให้คำปรึกษาเกี่ยวกับการดำเนินชีวิตหรือการแก้ปัญหาในชีวิตประจำวันแก่ชาวบ้าน แต่ปู่จ๋านบางคนเห็นว่า การให้คำปรึกษาไม่ใช้หน้าที่ของปู่จ๋าน เป็นหน้าที่ของฝ่ายการปกครองในหมู่บ้าน (2) บทบาทด้านมนต์คาถา ปัจจุบันปู่จ๋านใช้แต่มนต์คาถาฝ่ายขาว คือ การเป่ามนต์เพื่อการรักษาโรค ไม่ใช้มนต์คาถาฝ่ายดำ คือ การผ่าจ้าน ซึ่งทำให้คนแตกแยกกัน ปู่จ๋านจึงมีความสำคัญมาก และเป็นเอกลักษณ์เฉพาะพื้นที่แถบภาคเหนือของไทยที่ควรศึกษาและอนุรักษ์ไว้ ทั้งนี้ในปัจจุบันปู่จ๋านเกิดปัญหาหลายอย่าง เช่น รายได้น้อยหรือสภาพความเป็นอยู่ยากจน ปัญหาความขาดแคลนปู่จ๋าน และการยอมรับสตรีให้เป็นปู่จ๋าน