การเผยแพร่วัฒนธรรมอาหารไทยในรายการโทรทัศน์: กรณีศึกษา รายการปัญญา 5 ดาว ของบริษัทเวิร์คพอยท์ เอ็นเทอร์เทนเมนท์ จำกัด (มหาชน)

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาทของรายการปัญญา 5 ดาว ซึ่งเป็นรายการโทรทัศน์ประเภทอาหาร ในการส่งเสริมและถ่ายทอดวัฒนธรรมอาหารไทยผ่านสื่อโทรทัศน์ โดยมุ่งสร้างองค์ความรู้ด้านนิเทศศาสตร์ และส่งเสริมแนวทางการผลิตรายการโทรทัศน์ที่มีส่วนร่วมในการเผยแพร่ อนุรักษ์ และสืบสานวัฒนธรรมอาหารไทยอย่างยั่งยืน โดยมีวัตถุประสงค์หลัก เพื่อศึกษากระบวนการผลิตและองค์ประกอบที่ส่งเสริมการถ่ายทอดวัฒนธรรมอาหารไทยในรายการปัญญา 5 ดาว ในการศึกษาวิจัยครั้งนี้ถือเป็นการวิจัยแบบผสมผสาน (Mix Method) รวมวิธีการทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพเข้าด้วยกัน โดยระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพเก็บข้อมูลจากการสัมภาษณ์เชิงลึกบุคคลสำคัญ ได้แก่ คุณปัญญา นิรันดร์กุล ประธานบริษัท เวิร์คพอยท์ เอ็นเทอร์เทนเมนท์ จำกัด (มหาชน) และพิธีกรรายการปัญญา 5 ดาว รวมถึงผู้บริหารระดับสูง ทีมงานผลิตรายการ ผู้ประกอบการร้านอาหาร และผู้เชี่ยวชาญด้านวัฒนธรรมไทย ส่วนระเบียบวิธีวิจัยเชิงปริมาณได้รวบรวมข้อมูลจากการสำรวจความคิดเห็นด้วยแบบสอบถามออนไลน์จากผู้ชมรายการปัญญา 5 ดาว ในเขตกรุงเทพมหานคร จำนวน 455 คน ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่า กระบวนการผลิตและองค์ประกอบที่เอื้อต่อการถ่ายทอดวัฒนธรรมอาหารไทยในรายการ ปัญญา 5 ดาว มีความเชื่อมโยงทั้งในเชิงเนื้อหาและวิธีการผลิต โดยสามารถอธิบายผ่านกรอบทฤษฎีการสื่อสาร SMCR ของ Berlo (1960) ควบคู่ไปกับการวิเคราะห์กระบวนการผลิตรายการโทรทัศน์แบบเป็นลำดับขั้น เริ่มจากขั้นตอนก่อนการผลิตรายการ(Pre-Production) ซึ่งทีมผู้ผลิตต้องมีความรู้ด้านวัฒนธรรมอาหารไทยอย่างลึกซึ้งเพื่อพัฒนาคอนเทนต์ วางโครงเรื่อง และออกแบบวิธีการเล่าเรื่องให้สอดคล้องกับบริบทของอาหารไทยพื้นบ้าน ต่อเนื่องสู่ขั้นตอนผลิตรายการ (Production) ที่มุ่งถ่ายทอดอัตลักษณ์อาหารผ่านภาพ การจัดองค์ประกอบฉาก วิธีนำเสนอของพิธีกร และการโต้ตอบระหว่างเจ้าโดยทุกองค์ประกอบถูกสร้างขึ้นบนพื้นฐานความเข้าใจต่อคุณค่าทางวัฒนธรรม สุดท้ายคือขั้นตอนหลังการผลิตรายการ (Post-Production) ที่ทีมงานต้องคัดเลือกภาพ ใส่เสียง เพิ่มคำบรรยาย และจัดจังหวะการเล่าเรื่องให้มีความกระชับ เข้าใจง่าย และยังคงรักษาแก่นของวัฒนธรรมอาหารไทยให้เด่นชัด เมื่อพิจารณาร่วมกับองค์ประกอบของ SMCR พบว่า ผู้ส่งสาร (Source) ได้แก่ทีมผู้ผลิตรายการ พิธีกรรายการ และเจ้าของร้านอาหาร จำเป็นต้องมีทั้งทักษะการสื่อสารและความเข้าใจในมิติประวัติศาสตร์ วัตถุดิบ ภูมิปัญญา และอัตลักษณ์อาหารไทย เพื่อถ่ายทอดข้อมูลอย่างถูกต้อง สาร (Message) ถูกออกแบบให้มีโครงสร้างเล่าเรื่องที่ง่ายต่อการรับรู้ ผสมผสานความรู้ เชิงวัฒนธรรม กับการเล่าเรื่องที่ทำให้ผู้ชมรู้สึกใกล้ชิด ช่องทางการสื่อสาร (Channel) ใช้การผสมผสานระหว่างสื่อโทรทัศน์และสื่อออนไลน์ เช่น YouTube TikTok และ Facebook เพื่อขยายการเข้าถึงผู้ชมในยุคดิจิทัล และเปิดโอกาสให้ผู้ชมมีปฏิสัมพันธ์กับเนื้อหา ส่วนผู้รับสาร (Receiver) คือผู้ชมกลุ่มต่าง ๆ ที่มีพื้นฐานความรู้และประสบการณ์ด้านอาหารไทยแตกต่างกัน ซึ่งต้องใช้ทักษะการตีความเพื่อทำความเข้าใจคุณค่าและความหมายที่แฝงอยู่ในเนื้อหา โดยภาพรวม การบูรณาการทั้งกระบวนการผลิตและองค์ประกอบของ SMCR ทำให้รายการ ปัญญา 5 ดาว สามารถถ่ายทอดวัฒนธรรมอาหารไทยได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งในฐานะสื่อความรู้และสื่อบันเทิงที่เชื่อมโยงผู้ชมเข้ากับรากเหง้าทางวัฒนธรรมในรูปแบบที่ร่วมสมัยและเข้าถึงง่ายยิ่งขึ้น