สภาวะยกเว้น: ศึกษาพัฒนาการและวิเคราะห์กฎเกณฑ์ทางกฎหมาย เปรียบเทียบระบบกฎหมายต่างประเทศและระบบกฎหมายไทย

วิทยานิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา “สภาวะยกเว้น” ที่ปรากฏในระบบกฎหมายไทย ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่มีการยกเว้นการบังคับใช้กฎหมายบางฉบับ บางมาตรา รวมถึงสิทธิเสรีภาพเป็นการชั่วคราวและบังคับใช้กฎหมายอีกระบบ เพื่อเพิ่มอำนาจให้กับรัฐหรือฝ่ายความมั่นคงในสถานการณ์ฉุกเฉินใช้ในการแก้ไขปัญหาสถานการณ์ฉุกเฉินให้ทุเลาลง ผู้เขียนเริ่มจากการค้นคว้าข้อมูลทางประวัติศาสตร์ตั้งแต่รากฐานข้อความคิดของสภาวะยกเว้น พัฒนาการทางกฎหมายตั้งแต่สาธารณรัฐโรมันจนถึงปัจจุบัน เพื่อทำความเข้าใจสภาวะยกเว้นในอดีตและแนวคิดที่ควรจะเป็นในปัจจุบัน ตลอดจนศึกษาเปรียบเทียบกับบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญและพระราชบัญญัติหรือรัฐบัญญัติในระบบกฎหมายไทยและต่างประเทศ ได้แก่ ฝรั่งเศสและเยอรมนี ทั้งในส่วนการเกิดขึ้นของบทบัญญัติแห่งกฎหมายและการบังคับใช้ ตลอดจนการควบคุมตรวจสอบ เพื่อเป็นข้อพิจารณาในการพิเคราะห์ถึงปัญหาสภาวะยกเว้นในระบบกฎหมายลายลักษณ์อักษรของไทย ทั้งปัญหาการควบคุมตรวจสอบโดยองค์กรตุลาการและการรับรองความชอบด้วยกฎหมายของอำนาจพิเศษ การใช้อำนาจพิเศษเพื่อหลีกเลี่ยงการใช้อำนาจตามปกติ การใช้อำนาจพิเศษในสภาวะยกเว้นจนกลายเป็นสภาวะถาวร การใช้ถ้อยคำไม่เฉพาะเจาะจงและปราศจากบทนิยามศัพท์อันเป็นเหตุให้ใช้ดุลพินิจเพื่อใช้อำนาจพิเศษได้โดยกว้าง การขาดการตรวจสอบถ่วงดุลโดยสถาบันทางการเมืองอื่นและบทบาทขององค์การระหว่างประเทศในการควบคุมการใช้อำนาจพิเศษจากการศึกษาพบว่า สภาวะยกเว้นมีพัฒนาการที่สัมพันธ์กันกับสถานการณ์ฉุกเฉินซึ่งเป็นกรณีที่มีเหตุการณ์ฉุกเฉินหรือสภาวะวิกฤติเกิดขึ้นในรัฐนั้น ๆ จึงมีความจำเป็นจะต้องให้รัฐหรือผู้ปกครองมีอำนาจพิเศษมากขึ้นกว่าปกติเพื่อพิทักษ์รักษารัฐและระบบกฎหมายให้คงอยู่ต่อไป โดยอาจจะเป็นการเพิ่มอำนาจหรืองดเว้นการบังคับใช้กฎหมายบางประการเพื่อแก้ไขสถานการณ์ฉุกเฉินนั้นให้คลี่คลายลง โดยอาจจะส่งผลกระทบต่อสิทธิเสรีภาพของประชาชนหรือไม่ก็ได้ โดยมีพัฒนาการมาจากตำแหน่งผู้เผด็จการในระบบกฎหมายโรมันซึ่งแบ่งออกเป็น 2 ประเภทได้แก่ผู้เผด็จการแบบองค์อธิปัตย์ซึ่งมีอำนาจในการล้มล้างรัฐและระบบกฎหมายเดิม และสถาปนารัฐและระบบกฎหมายใหม่ และผู้เผด็จการแบบชั่วคราวซึ่งมีอำนาจพิเศษเพื่อพิทักษ์รักษารัฐและระบบกฎหมายให้คงอยู่ต่อไปได้เมื่อสถานการณ์นั้นคลี่คลายลงแล้วอำนาจพิเศษนั้นก็จะหมดไป นำมาสู่ข้อความคิดว่าด้วยสภาวะยกเว้นในสมัยสงครามโลกครั้งที่สอง และในสมัยสงครามก่อการร้ายในยุคปัจจุบัน ซึ่งเป็นรากฐานในการเกิดขึ้นของอำนาจพิเศษในบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ซึ่งอาจจะปรากฏในรูปของกฎอัยการศึก การตรากฎหมายของฝ่ายบริหารแทนฝ่ายนิติบัญญัติ อำนาจเผด็จการในรัฐธรรมนูญ หรือกฎหมายในสถานการณ์ฉุกเฉินอย่างไรก็ดี อำนาจพิเศษในสถานการณ์ฉุกเฉินหรือสภาวะยกเว้นนั้น ก็มีปัญหาเกิดขึ้นเนื่องจากการบังคับใช้กฎหมาย การตีความกฎหมายและการควบคุมตรวจสอบที่ทำให้เกิดการละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชนอย่างร้ายแรง เมื่อพิจารณาบทบัญญัติแห่งกฎหมายและการบังคับใช้ในระบบกฎหมายต่างประเทศพบว่า เป็นที่ยอมรับกันว่าอำนาจพิเศษในสถานการณ์ฉุกเฉินหรือสภาวะยกเว้นนั้นได้รับการยอมรับและถูกบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายเพื่อเป็นเครื่องมือให้กับรัฐเมื่อเกิดเหตุการณ์ฉุกเฉินหรือสภาวะวิกฤต ทั้งนี้ เพื่อมิให้หลักนิติรัฐและประชาธิปไตย รวมถึงสิทธิเสรีภาพของประชาชนถูกทำลาย บทบัญญัติในระบบกฎหมายต่างประเทศจึงกำหนดเงื่อนไข หลักเกณฑ์ และวิธีการในการใช้อำนาจอย่างชัดเจน รวมถึงมีการควบคุมตรวจสอบไม่ว่าจะเป็นการตรวจสอบทางการเมืองโดยฝ่ายนิติบัญญัติและการตรวจสอบทางกฎหมายโดยฝ่ายตุลาการอีกทั้งยังมีกลไกควบคุมการใช้อำนาจพิเศษโดยองค์การระหว่างประเทศ เพื่อให้ตรงกับวัตถุประสงค์ของการใช้อำนาจพิเศษในการพิทักษ์รักษารัฐและระบบกฎหมายโดยไม่ละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชนอย่างร้ายแรง รวมถึงไม่ทำลายหลักนิติรัฐและประชาธิปไตย ซึ่งแตกต่างจากระบบกฎหมายของไทยที่แม้จะมีบทบัญญัติแห่งกฎหมายกำหนดไว้ชัดเจนถึงเงื่อนไข หลักเกณฑ์ และวิธีการในการใช้อำนาจแต่ยังขาดการควบคุมตรวจสอบไม่ว่าจะเป็นการตรวจสอบทางการเมืองโดยฝ่ายนิติบัญญัติและการตรวจสอบทางกฎหมายโดยฝ่ายตุลาการที่มีประสิทธิภาพเพื่อเป็นหลักประกันให้กับสิทธิเสรีภาพของประชาชนและป้องกันการบิดผันการใช้อำนาจพิเศษนั้น จนทำลายหลักนิติรัฐและประชาธิปไตย ไม่ว่าจะเป็นปัญหาระยะเวลาการบังคับใช้ที่สามารถบังคับใช้ได้อย่างยาวนาน ปัญหาอำนาจในการควบคุมตรวจสอบการประกาศใช้และการใช้อำนาจโดยฝ่ายนิติบัญญัติหรือฝ่ายตุลาการ การใช้อำนาจพิเศษเพื่อหลีกเลี่ยงการใช้อำนาจตามปกติ เป็นต้น ซึ่งสุดท้ายแล้วอำนาจพิเศษดังกล่าวกลับกลายเป็นเครื่องมือในการขยายอำนาจและละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชนโดยทั่วไปท้ายที่สุดวิทยานิพนธ์เล่มนี้ต้องการแสดงให้เห็นถึงปัญหาของสภาวะยกเว้นในระบบกฎหมายไทย ซึ่งแท้จริงแล้วไม่ควรมีสภาวะยกเว้น และหากมีสภาวะยกเว้นนั้นก็ควรจะเป็นสภาวะชั่วคราวแต่กลับถูกทำให้กลายเป็นสภาวะถาวร หรือทำให้ความไม่ปกติกลายเป็นปกติ ดังนั้น จึงควรชำระกฎหมายที่ให้อำนาจพิเศษในสถานการณ์ฉุกเฉินที่ปรากฏในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะในรัฐธรรมนูญหรือพระราชบัญญัติ และกำหนดเงื่อนไข หลักเกณฑ์ และวิธีการ ตลอดจนกรอบระยะเวลา และการควบคุมตรวจสอบการใช้อำนาจโดยคำนึงถึงการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนและการพิทักษ์รักษาหลักนิติรัฐและประชาธิปไตย และคืนความปกติให้กับระบบกฎหมายโดยแท้จริง