SURUNKALI IMMOBILIZATSION STRESSDA NATRIY, KALIY VA MAGNIY IONLARINING PLAZMADAGI DINAMIK O'ZGARISHLARI VA ULARNING BUYRAK FUNKSIYASI BILAN BOG'LIQLIGI

Surunkali immobilizatsion stress (SIS) tashqi muhitning psixofiziologik omil sifatida tananing gomeostatik jarayonlariga, xususan, ion muvozanati va buyrak funksiyasiga kuchli ta'sir ko‘rsatadi. Ushbu sharhli maqolaning maqsadi 2015-2025 yillarda o‘tkazilgan zamonaviy tadqiqotlar asosida SIS sharoitida plazmadagi asosiy elektrolitlar – natriy (Na⁺), kaliy (K⁺) va magniy (Mg²⁺) ionlarining dinamikasini, ularning o‘zaro bog‘liqligini va buyrakning ekskretor, filtratsion va endokrin faoliyati bilan o‘zaro munosabatini tizimli tahli qilishdir. Maqolada stressga javoban giperaktivlashgan gipotalamo-gipofiz-adrenal (HGA) o‘qi va renin-angiotenzin-aldosteron tizimi (RAAT) faolligi natijasida yuzaga keladigan elektrolit almashinuvidagi o‘zgarishlar chuqur ko‘rib chiqiladi. [1] Adrenal korteks tomonidan kortizol va aldosteron sekretsiyasining ortishi natriyning tubulialarda qayso‘rilishini kuchaytirib, gipernatriyemiya va gipervolemiyaga olib kelishi, shu bilan birga kaliy va magniyning ortirilgan chiqarilishi giperkaliyemiya va gipomagniyemiya rivojlanishi mexanizmlari tahlil qilinadi. [2] Bunday elektrolit nosimmetriyasining o‘z navbatida buyrak tomirlarining qisqaruvchanligi, o‘tkazuvchanligi va glomerulyar filtratsiya darajasiga (GFD) ta’siri, shuningdek, vazopressin (ADH) faolligining o‘zgarishi natijasida suv-elektrolit balansining yanada buzilishi dalillari keltiriladi. [3] Maqolada, shuningdek, SISning uzoq muddatli ta’siri natijasida paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan buyrak disfunktsiyasi, arteriyalar gipertenziyasi va to‘qimalarda metabolik o‘zgarishlar xavfi muhokama qilinadi. Tadqiqotlarning amaliy ahamiyati stressni nazorat qilish va elektrolit terapiyasining yangi usullarini ishlab chiqish uchun ilmiy asos yaratishda, shuningdek, yurak-qon tomir, buyrak va metabolik kasalliklar profilaktikasida yondashuvlarni takomillashtirishda namoyon bo‘ladi. [4]