การสืบทอดและการสร้างสรรค์ประเพณีของชาวชุมชนคลองบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการและปัจจัยในการสืบทอดและการสร้างสรรค์ประเพณีของชาวชุมชนคลองบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร ผู้วิจัยเลือกศึกษาเฉพาะประเพณีของชุมชนชาวไทยพุทธในพื้นที่บริเวณปากคลองบางกอกน้อยเป็นกรณีศึกษาจำนวน 8 ประเพณี โดยใช้ข้อมูลจากการลงพื้นที่ภาคสนามในช่วง พ.ศ. 2564-2565 ผลการศึกษาพบว่าประเพณีของชาวชุมชนคลองบางกอกน้อยในปัจจุบันแบ่งเป็น 2 กลุ่ม คือกลุ่มที่ 1 ประเพณีดั้งเดิมที่ยังมีการสืบทอดในปัจจุบัน ได้แก่ งานปิดทองพระบาทจำลอง วัดอมรินทราราม งานสงกรานต์วัดอมรินทราราม งานสงกรานต์วัดสุวรรณาราม งานบุญสารทเดือนสิบวัดดุสิดาราม งานลอยกระทงวัดสุวรรณาราม งานชักพระวัดนางชี และกลุ่มที่ 2 ประเพณีที่สร้างสรรค์ขึ้นใหม่ ได้แก่ งานเทิดพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และงานปีใหม่ วัดสุวรรณาราม การศึกษากระบวนการสืบทอดประเพณีพบว่ากลุ่มเจ้านาย พระสงฆ์ และชาวชุมชนเป็นผู้ริเริ่มการจัดประเพณีในช่วงแรก ต่อมาประเพณีได้รับการสืบทอดโดยกลุ่มพระสงฆ์ ชาวชุมชน ภาครัฐ และภาคเอกชน วิธีการในการสืบทอดประเพณีมี 4 ลักษณะ ได้แก่ 1) การใช้ตำนานท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องกับหลวงพ่อโบสถ์น้อย หลวงพ่อศาสดา และพระบรมสารีริกธาตุวัดนางชี 2) การใช้สัญลักษณ์ที่สื่อถึงพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลวงพ่อโบสถ์น้อยและหลวงพ่อศาสดา 3) การเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบของประเพณี ได้แก่ การเปลี่ยนแปลงคำเรียกชื่อประเพณี การปรับเปลี่ยนหรือเพิ่มเส้นทางแห่สิ่งศักดิ์สิทธิ์ การปรับพิธีกรรมบางอย่างให้ยิ่งใหญ่ขึ้น การลดขนาดของพิธีกรรมและกิจกรรมบางอย่าง การยกเลิกหรืองดจัดกิจกรรมบางอย่าง และ 4) การสร้างความหมายใหม่ ให้แก่ประเพณี ส่วนปัจจัยในการสืบทอดประเพณีพบว่ามี 7 ด้าน ได้แก่ 1) วัฒนธรรมพุทธศาสนา 2) ที่ตั้งของชุมชนคลองบางกอกน้อยกับความสำคัญทางประวัติศาสตร์ ทั้งการเป็นพื้นที่สำคัญที่เกี่ยวข้องกับสถาบันพระมหากษัตริย์และการเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์สำคัญในสงครามโลกครั้งที่สอง 3) ภูมิวัฒนธรรมที่สัมพันธ์กับสายน้ำบางกอกน้อย 4) บทบาทของพระสงฆ์ในด้านผู้นำทางวัฒนธรรม 5) การเข้ามามีบทบาทและการลดบทบาทของหน่วยงานภาครัฐและเอกชน 6) การเติบโตของเมืองฝั่งธนบุรีและการขยายตัวของการคมนาคม และ 7) สถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ผลการศึกษากระบวนการสร้างสรรค์ประเพณีพบว่าเจ้าอาวาสวัดเป็นบุคคลสำคัญในการสร้างสร้างสรรค์ประเพณีใหม่ร่วมกับกลุ่มบุคคลและภาคส่วนต่าง ๆ โดยมีวิธีการสร้างสรรค์ประเพณี 5 ลักษณะ ได้แก่ 1) การนำเสนอเกี่ยวกับตำนานท้องถิ่นโดยเฉพาะตำนานที่เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช 2) การใช้สัญลักษณ์สื่อความหมายในพื้นที่ประเพณีและพิธีกรรม โดยเน้นการสื่อความหมายเกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชในฐานะต่าง ๆ 3) การนำกิจกรรมด้านศิลปวัฒนธรรมของท้องถิ่นและของไทยมาเป็นองค์ประกอบของประเพณี 4) การผนวกรวมประเพณีพิธีกรรมที่ได้รับความนิยมเข้าไว้ด้วยกัน และ 5) การตั้งชื่อประเพณีให้น่าสนใจ ส่วนปัจจัย ในการสร้างสรรค์ประเพณีพบว่ามี 5 ด้าน ได้แก่ 1) ที่ตั้งของชาวชุมชนที่สัมพันธ์กับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช 2) ภูมิวัฒนธรรมที่สัมพันธ์กับสายน้ำบางกอกน้อย 3) ปรากฏการณ์โหยหาอดีตในสังคมปัจจุบัน 4) ผู้จัดประเพณีที่มีส่วนสำคัญในการสร้างสรรค์ประเพณี และ 5) การส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงพุทธ