Gijbelandsedijk 2 te Brandwijk, gemeente Molenlanden

In opdracht van Van den Heuvel Ontwikkeling & Beheer B.V. heeft ADC ArcheoProjecten in oktober en november 2024 een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd naar de kans op de aanwezigheid van archeologische waarden op de locatie Gijbelandsedijk 2a te Brandwijk.

De aanleiding voor het onderzoek is de herinrichting van het plangebied. De ontwikkeling betreft het opsplitsen van de bestaande monumentale boerderij in het zuiden van het plangebied, de verbouwing van een schuur in het noorden van het plangebied en de bouw van schuurwoning in het midden van het plangebied. Ook zal de toegangsweg worden verlegd en zullen parkeerplaatsen worden aangelegd. Voor deze ontwikkeling is een buitenplanse omgevingsplanactiviteitvergunning (BOPA) vereist.

Op basis van het bureauonderzoek is een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Het plangebied is gesitueerd in de Alblasserwaard, een komgebied dat zich tussen de Lek, de Merwede en de Noord uitstrekt. Wegens vernatting en grootschalige veenvorming die zich vanaf de Bronstijd voltrok, moet worden aangenomen dat de bewoningsmogelijkheden in het onderzoeksgebied vanaf dat moment sterk afnamen. Dit veranderde in de Late Middeleeuwen toen
de natuurlijke afwatering verbeterde en als gevolg van de aanleg van dijken de kans op overstroming afnam. Uit historische informatie is bekend dat het gebied in deze periode gefaseerd werd ontgonnen en dat de bewoning zich concentreerde langs zogenoemde ontginningsassen. Eén van deze ontginningsassen betreft de oevers van de direct ten zuiden van het plangebied gelegen Graafstroom, een in de tweede helft van de 13e eeuw gegraven waterloop.

In een zone langs deze ontginningsas kunnen bewoningsresten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd worden aangetroffen. Een archeologisch niveau zal zich manifesteren als een veraarde of bewerkte veentop of, in sprake is van een woonheuvel, een terpophoging. In de veraarde veen top alsook in een eventuele veentop moet rekening worden gehouden met aan bewoning gerelateerde sporen. In het plangebied staat een woonboerderij die rond 1700 is gebouwd. Deze
staat mogelijk op een woonterp, het maaiveld heeft hier een hogere ligging. De schuren die op het achtererf liggen zijn in de 20e eeuw gebouwd. Op de locatie van de bouw van de schuurwoning ligt momenteel een mestplaat.

Om bovenstaande verwachting te toetsen en aan te vullen is in het plangebied een verkennend booronderzoek uitgevoerd. Tijdens het booronderzoek is geconstateerd dat er inderdaad een terp binnen het zuidelijk deel van het plangebied aanwezig is. Deze terp is te dateren op de Nieuwe tijd. De top van de terplaag is aangetroffen op 30 cm -mv. De laag daarboven is verstoord geraakt in de (sub)recente tijd. Onder de terplaag is veen en zijn komkleiafzettingen aangetroffen. In het overige deel van het plangebied is geen terp aangetroffen, maar wel moderne verstoring.

De archeologische verwachting kan op basis van het veldonderzoek gedeeltelijk worden bijgesteld. In het zuidelijk deel van het plangebied is deze onveranderd hoog vanwege de aanwezigheid van een terp uit de late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Het centrale en noordelijk deel van het plangebied heeft echter een lage archeologische verwachting omdat hier geen terplaag wordt verwacht. De aangetroffen omgewerkte of opgebrachte pakketten zijn door hun lagere ligging
minder geschikt voor bewoning in het verleden dan de hoger opgeworpen terp direct langs de Gijbelandseweg.

Omdat ter plaatse van de terp geen graafwerkzaamheden zijn voorzien is aanvullend onderzoek niet noodzakelijk voor de voorgenomen ontwikkeling. Indien in de toekomst graafwerkzaamheden zullen plaatsvinden in het zuidelijk deel van het plangebied, ter plaatse van de terp, dient wel nader archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd.

ADC ArcheoProjecten adviseert om het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Langs de straatzijde van het plangebied is een terplaag aangetroffen. In deze zone vinden echter geen diep reikende bodemroerende ingrepen plaats, aangezien het om een inpandige verbouwing van het bestaande pand gaat. De hoge archeologische verwachting voor deze zone blijft gehandhaafd. Voor toekomstige bodemingrepen in deze zone wordt geadviseerd
alsnog archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren.