การศึกษาเปรียบเทียบการกำหนดทายาทโดยธรรมในกฎหมายมรดกของไทย เยอรมนี ฝรั่งเศส

บทความนี้มุ่งศึกษาเปรียบเทียบเรื่องการจัดเรียงลำดับทายาทภาคญาติในกฎหมายไทยโดยเปรียบเทียบถึงแนวคิดและที่มาของการจัดเรียงลำดับทายาทตามกฎหมายไทยว่ามีที่มาจากกฎหมายเยอรมันและกฎหมายฝรั่งเศสหรือไม่ รวมทั้งเปรียบเทียบสิทธิของทายาทโดยธรรมในการได้รับมรดกของทั้งสามประเทศ โดยมุ่งศึกษาเฉพาะทายาทโดยธรรม ไม่รวมถึงคู่สมรสของเจ้ามรดก นอกจากนี้ยังรวมถึงการศึกษาปัญหาการตีความขอบเขตของการรับรองบุตรโดยพฤติการณ์ของบิดาที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1627 ว่าควรมีการกำหนดขอบเขตในการตีความพฤติการณ์ลงไว้ในกฎหมายเช่นไรจึงจะเหมาะสม โดยวิเคราะห์แนวคิดและผลกระทบจากแนวคำพิพากษาฎีกาที่วางบรรทัดฐานการรับรองโดยพฤติการณ์ไว้อย่างกว้าง และสุดท้ายศึกษาปัญหาการตีความทายาทที่มีสิทธิได้รับมรดกตามกฎหมายไทย มาตรา 1629 ประกอบแนวทางคำพิพากษาของศาลไทย โดยศึกษาเปรียบเทียบกับกฎหมายเยอรมัน และกฎหมายฝรั่งเศสจากการศึกษาพบว่า ประเด็นแรก การจัดเรียงลำดับทายาทภาคญาติในกฎหมายไทย ตามมาตรา 1629 ได้รับอิทธิพลมาจากระบบกฎหมายใด จะเห็นว่าการจัดเรียงลำดับทายาทของไทย มีรูปแบบเฉพาะ หากพิจารณาจะพบว่ากฎหมายมรดกไทยแม้จะมีการจัดลำดับทายาทโดยให้ผู้มีความใกล้ชิดกับบุพการีมากที่สุดมีสิทธิรับมรดกก่อนลดหลั่นกันไป ซึ่งเป็นไปตามระบบสายโลหิตบุพการี เป็นแนวคิดที่ได้มาจากการรับอิทธิพลมาจากกฎหมายเยอรมันมาบัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 อย่างไรก็ตาม เนื่องจากชาวไทยมีอุปนิสัยกตัญญูตกเวทีต่อบิดามารดาจึงให้บิดามารดา มีสิทธิในการรับมรดกพร้อมกับผู้สืบสันดานได้โดยเป็นข้อยกเว้นตามหลักญาติสนิทตัดญาติห่าง ถือเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของกฎหมายมรดกไทย และยังมีการตีความโดยศาลฎีกาขยายขอบเขตทายาทโดยธรรมลำดับที่สามถึงหกให้หมายความรวมถึงญาติตามความจริง ซึ่งเป็นการนำเอาจารีตประเพณีดั้งเดิมมาปรับใช้ในการตีความลำดับทายาทโดยธรรมตาม มาตรา 1629 อีกชั้นหนึ่งด้วยประเด็นที่สอง เปรียบเทียบสิทธิของทายาทโดยธรรมในการรับมรดก จากการศึกษาจะเห็นได้ว่าทั้งกฎหมายไทย กฎหมายเยอรมันและกฎหมายฝรั่งเศส ต่างให้ความสำคัญกับทายาทที่มีสายสัมพันธ์ใกล้ชิดกับเจ้ามรดกที่สุด คือ ผู้สืบสันดาน ในการเป็นทายาทลำดับแรกที่มีสิทธิรับมรดก หากจะเปรียบเทียบสิทธิของทายาทโดยธรรมในการได้รับมรดกในทายาทลำดับแรก เนื่องจากกฎหมายไทยให้สิทธิบิดามารดา ในการรับมรดกพร้อมกันกับผู้สืบสันดานคนละส่วนเท่า ๆ กัน ผู้สืบสันดานตามกฎหมายไทยจึงมีส่วนแบ่งแห่งทรัพย์มรดกน้อยกว่ากฎหมายเยอรมันและกฎหมายฝรั่งเศส ส่วนบิดามารดานั้นในกฎหมายไทยมีสิทธิในการได้รับมรดกมากที่สุดเนื่องจากเป็นทายาทในลำดับที่ 2 และมีสิทธิได้รับมรดกพร้อมกันกับทายาทชั้นผู้สืบสันดาน ซึ่งเป็นข้อยกเว้นหลักญาติสนิทตัดญาติห่าง รองลงมาคือกฎหมายเยอรมัน และกฎหมายฝรั่งเศสตามลำดับ ส่วนพี่น้อง หมายความถึงพี่น้องร่วมบิดามารดาและพี่น้องร่วมแต่บิดาและมารดา ตามกฎหมายฝรั่งเศสมีโอกาสในการได้รับมรดกดีที่สุดเนื่องจากเป็นทายาทโดยธรรมลำดับสองที่มีสิทธิรับมรดกพร้อมกันกับบิดามารดา รองลงมาเป็นกฎหมายเยอรมัน และกฎหมายไทยตามลำดับ ส่วนปู่ ย่า ตา ยาย ในกฎหมายไทย กฎหมายเยอรมัน และกฎหมายฝรั่งเศส ต่างมีสิทธิเข้ารับมรดกต่อเมื่อไม่มีทายาทในลำดับก่อนหน้าที่ยังมีชีวิตอยู่ ส่วน ลุง ป้า น้า อา นั้นกฎหมายเยอรมันให้สิทธิของ ลุง ป้า น้า อา ในการเข้ารับมรดกแทนที่ปู่ ย่า ตา ยาย ได้ ซึ่งถือว่ามีสิทธิดีกว่ากฎหมายไทยและกฎหมายฝรั่งเศสที่จะได้รับมรดกต่อเมื่อไม่มีทายาทในลำดับก่อนหน้าที่ยังมีชีวิตอยู่เลยเท่านั้น ส่วนลูกพี่ ลูกน้อง หมายถึง ผู้สืบสันดานของ ลุง ป้า น้า อา นั้นตามกฎหมายไทยและกฎหมายเยอรมันจะมีสิทธิรับมรดกได้แต่เฉพาะการเข้ารับมรดกแทนที่ ส่วนกฎหมายฝรั่งเศสบัญญัติให้สิทธิในการได้รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมลำดับที่ 4 ในประมวลกฎหมายแพ่งฝรั่งเศสประเด็นที่สาม ปัญหาการตีความขอบเขตของการรับรองบุตรโดยพฤติการณ์ของบิดาที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย มาตรา 1627 จะเห็นว่าตามบทบัญญัติมาตรา 1627 มิได้บัญญัติไว้โดยชัดแจ้งว่าบุตรที่บิดารับรองแล้ว บิดาต้องรับรองโดยพิธีการใด การศึกษาการตีความเช่นนี้จึงต้องอาศัยแนว คำวินิจฉัยของศาลฎีกามาประกอบ พบว่า ศาลฎีกาเองก็มิได้วางขอบเขตอันจะก่อให้เกิดบรรทัดฐานในการตีความพฤติการณ์อันจะถือว่าเป็นการรับรองบุตรนอกสมรสไว้ เห็นได้ชัดจากคำพิพากษาศาลฎีกาที่การตีความเช่นนี้ส่งผลทำให้ทายาทโดยธรรมลำดับอื่นได้รับผลกระทบ เนื่องจากหากเจ้ามรดกมีบุตรที่ตนรับรองแล้วโดยพฤติการณ์เพียงเล็กน้อย เช่น ส่งจดหมายถามว่าสบายดีไหม, ส่งเงินให้ใช้เพียง 1 ครั้ง, เคยถ่ายรูปกับหญิงขณะตั้งครรภ์ เป็นต้น การแสดงออกซึ่งพฤติกรรมเล็กน้อยเช่นนี้ส่งผลให้บุตรนอกสมรสมีสิทธิได้รับมรดกทั้งที่ไม่อาจพิสูจน์ได้ว่าเป็นบุตรที่แท้จริงหรือไม่ ดังนั้น การตีความเช่นนี้จึงเกิดความไม่เป็นธรรมต่อทายาทโดยธรรมลำดับอื่นที่มีสิทธิรับมรดกของเจ้ามรดกประเด็นที่สี่ ปัญหาการตีความทายาทที่มีสิทธิได้รับมรดกตามกฎหมายไทย มาตรา 1629 ประกอบแนวทางคำพิพากษาของศาลไทย โดยเฉพาะทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 ถึงที่ 6 ที่แนวคำวินิจฉัยของศาลฎีกาให้ถือความเป็นทายาทตามความเป็นจริง เกิดปัญหาเกี่ยวกับการตีความทายาททำให้นักกฎหมายต่างมีความเห็นแบ่งเป็นสองฝ่าย เนื่องจาก ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 และที่ 2 ต่างถือความเป็นทายาทเฉพาะทายาทที่ชอบด้วยกฎหมาย ยิ่งกว่านั้นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 5 ถึงที่ 6 ซึ่งมีฐานะเป็น ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา ของเจ้ามรดก ซึ่งหากบิดามารดาของเจ้ามรดกมิได้จดทะเบียนสมรสกัน มารดาย่อมชอบด้วยกฎหมายเสมอ แต่บิดากลายเป็นบิดาที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย และไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมลำดับที่ 2 อย่างไรก็ตาม ปู่ ย่า ลุง ป้า น้า อา ยังถือเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 5 ถึงที่ 6 ตามลำดับ ทำให้เกิดความพิลึกในการตีความทายาทโดยธรรมตามมมาตรา 1629 แม้ว่าจากบทบัญญัติดังกล่าวมิได้บ่งชี้ว่าบิดาต้องชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น แต่การตีความดังกล่าวกลับถูกตีความโดยพิจารณาการที่กฎหมายมิได้กำหนดสิทธิและหน้าที่ระหว่างทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 ถึงที่ 6 อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนเห็นว่า เมื่อ ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา เป็นผู้สืบสายโลหิตโดยตรงขึ้นไปเช่นนี้ ความเป็น ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา น่าจะต้องชอบด้วยกฎหมายตลอดสาย กล่าวคือ เจ้ามรดกต้องเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดามารดาและบิดามารดาของเจ้ามรดกต้องเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของ ปู่ ย่า ตา ยาย เพราะแม้แต่บิดาที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายยังไม่มีสิทธิได้รับมรดกแล้วเหตุใด จึงต้องให้ ปู่ ย่า ลุง ป้า น้า อา รับมรดกของเจ้ามรดก ผู้เขียนจึงได้ทำการศึกษาเปรียบเทียบกับการรับมรดกของ ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา โดยในกฎหมายต่างประเทศ ต้องเป็น ปู่ ย่า ตา ยาย และ ลุง ป้า น้า อา โดยชอบด้วยกฎหมายเท่านั้นจึงมีสิทธิเป็นทายาทโดยธรรมที่จะพึงได้รับมรดกต่อไป