GESTATSION QANDLI DIABET SHAROITIDA YO'LDOSHNING EPIGENETIK TRANSFORMATSIYASI: KELAJAK AVLODDA METABOLIK KASALLIKLAR DASTURLANISHI

Mavzu: Gestatsion qandli diabet sharoitida yo‘ldoshning epigenetik transformatsiyasi va kelajak avlodda metabolik sindromning shakllanish mexanizmlari. Dolzarblik: Zamonaviy akusherlik va endokrinologiyaning eng dolzarb muammolaridan biri — gestatsion qandli diabetning ona va homila salomatligiga uzoq muddatli ta’siridir. So‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bachadon ichidagi giperglikemiya homila genotipini o‘zgartirmagan holda, uning fenotipini epigenetik modifikatsiyalar orqali “dasturlaydi”. Ushbu jarayonda yo‘ldosh ona va homila o‘rtasidagi asosiy epigenetik mediator vazifasini o‘taydi. Maqsad: GQD sharoitida yo‘ldoshda sodir bo‘ladigan epigenetik o‘zgarishlarning (DNK metillanishi, giston modifikatsiyasi) mexanizmlarini tahlil qilish va ularning bolada kelajakda metabolik sindrom (semizlik, insulinrezistentlik, arterial gipertenziya) rivojlanishidagi rolini ilmiy asoslash. Material va usullar: Maqolada PubMed, UpToDate va Cochrane Library bazalaridagi oxirgi 5 yillik tizimli tahlillar va meta-analizlar o‘rganildi. Tadqiqotda DOHaD (Developmental Origins of Health and Disease) konsepsiyasi va "tejamkor fenotip" gipotezasi asosida molekulyar-genetik ma’lumotlar qiyosiy tahlil qilindi. Natijalar: Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, GDM ta’sirida yo‘ldosh to‘qimasida metabolizmni boshqaruvchi asosiy genlarning, xususan leptin (LEP), adiponektin (ADIPOQ) va insulin kabi o‘sish faktorlarining (IGF-1, IGF-2) DNK metillanish darajasi sezilarli darajada o‘zgaradi. Ushbu epigenetik "muhrlar" homila to‘qimalarining (ayniqsa jigar va adipotsitlar) ozuqa moddalariga nisbatan sezuvchanligini o‘zgartirib, tug‘ruqdan keyingi davrda metabolik disfunksiyaga moyillikni keltirib chiqaradi. Shuningdek, yo‘ldosh tomonidan ajralib chiquvchi o‘ziga xos mikro-RNKlar homila qon aylanishiga o‘tib, uning endokrin tizimi shakllanishiga ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Xulosa: GDM nafaqat akusherlik asoratlari xavfini oshiradi, balki kelajak avlod genofondida metabolik kasalliklarning epigenetik dasturlanishiga sabab bo‘ladi. Onadagi glikemiya darajasini qat’iy nazorat qilish ushbu salbiy epigenetik o‘zgarishlarni minimallashtirish va bolada kelajakdagi surunkali kasalliklarning oldini olishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.