บทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ในการเมืองท้องถิ่น: กรณีศึกษา อำเภอขาณุวรลักษบุรี จังหวัดกำแพงเพชร

การค้นคว้าอิสระนี้เป็นการศึกษาเรื่อง “บทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ในการเมืองท้องถิ่น กรณีศึกษา อำเภอขาณุวรลักษบุรี จังหวัดกำแพงเพชร” โดยมีวัตถุประสงค์ 1.เพื่อศึกษา วิเคราะห์ บทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้านตามกฎหมาย 2.เพื่อศึกษา วิเคราะห์ บทบาทในทางการเมืองของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ที่มีต่อการเมืองท้องถิ่นในระดับพื้นที่ และ 3.เพื่อศึกษาเปรียบเทียบและนำเสนอตัวแบบของบทบาทในทางการเมืองของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ที่มีต่อการเมืองท้องถิ่นในแต่ละระดับ ผลการศึกษาพบว่า 1) บทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้านตามกฎหมาย สามารถแบ่งออกเป็น 3 ด้าน ประกอบไปด้วย ด้านการปกครองดูแลทุกข์สุข และประสานงานระหว่างหน่วยงานรัฐกับประชาชนในพื้นที่ โดยกำนัน ผู้ใหญ่บ้านซึ่งยังคงมีสถานะเป็นทั้งตัวแทนของรัฐและตัวแทนประชาชน โดยเฉพาะในเรื่องการรับเรื่องร้องทุกข์หรือความเดือดร้อนของประชาชน เพื่อนำเสนอแก่หน่วยงานราชการ ทำให้ผู้ใหญ่บ้านมีบทบาทสำคัญในฐานะผู้ประสานงานระหว่างหน่วยงานของรัฐด้วยกันเอง รวมถึงระหว่างหน่วยงานของรัฐกับประชาชน ต่อมา ด้านการรักษาความสงบเรียบร้อยและอำนวยความเป็นธรรม พบว่ากำนัน ผู้ใหญ่บ้าน มีหน้าที่ในคดีอาญาในการรักษาความสงบเรียบร้อยและการอำนวยความเป็นธรรมให้เกิดขึ้นในพื้นที่ของตนเอง และด้านการพัฒนาพื้นที่หมู่บ้าน ตำบล ซึ่งเกี่ยวกับการจัดทำและเสนอแผนหมู่บ้าน เพื่อส่งต่อแผนไปยังองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและจัดทำเป็นแผนพัฒนาอำเภอ ในการเสนอขอรับงบประมาณในการดำเนินโครงการและนโยบายต่าง ๆ ในพื้นที่ 2) บทบาทในทางการเมืองของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ที่มีต่อการเมืองท้องถิ่น ในมิติของกิจกรรมทางการเมืองและการแข่งขันทางการเมือง พบว่า ลักษณะร่วมของบทบาทในทางการเมืองของกำนัน ผู้ใหญ่บ้านที่มีต่อการเมืองท้องถิ่นแต่ละระดับ คือ ความพยายามในการแยกบทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ให้ออกจากการเมืองส่วนท้องถิ่นในฐานะเจ้าหน้าที่ของรัฐ โดยการออกระเบียบกฎหมายกำหนดให้กำนัน ผู้ใหญ่บ้านต้องวางตัวเป็นกลางทางการเมือง ประกอบกับบริบทของข่าวสารในปัจจุบันที่มีความรวดเร็ว ทำให้การเข้าไปมีบทบาทในการเลือกตั้ง สนับสนุนผู้สมัคร การหาเสียง และการใช้อิทธิพลต่อการลงคะแนนเสียงของประชาชนในพื้นที่ใน แต่ละระดับ มีลักษณะไปในทิศทางเดียวกันคือ พบว่า มีลักษณะเป็นไปอย่างไม่เป็นทางการ โดยผู้สมัครรับเลือกตั้งการเมืองท้องถิ่นในแต่ละระดับ มักจะต้องเข้ามาทำความคุ้นเคยกับกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน เพื่อแสวงหาและสร้างความได้เปรียบในการเลือกตั้ง โดยเมื่อเปรียบเทียบกับระดับ องค์การบริหารส่วนจังหวัด กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ได้เข้าไปมีบทบาทในทางการเมืองท้องถิ่น ใกล้เคียงกับระดับองค์การบริหารส่วนตำบล และมากกว่าระดับเทศบาลเมือง และเทศบาลตำบล ตามลำดับ ในขณะที่มิติด้านการมีส่วนร่วมในเชิงนโยบายในการพัฒนาพื้นที่ ในระดับองค์การบริหารส่วนตำบล พบว่า กำนัน ผู้ใหญ่บ้านเข้าไปมีบทบาทในการเสนอโครงการ นโยบาย ที่มาจากปัญหาความต้องการของประชาชนในพื้นที่ ผ่านการจัดทำแผนพัฒนาหมู่บ้าน รวมถึงการนำเสนอนโยบาย โครงการอย่างไม่เป็นทางการผ่านทางผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เมื่อเปรียบเทียบกับระดับองค์การบริหารส่วนจังหวัด พบว่ามีระดับของการแสดงบทบาททางการเมืองสำคัญใกล้เคียงกัน แต่ในระดับองค์การบริหารส่วนจังหวัด จะให้ความสำคัญไปที่การอาศัยความสัมพันธ์ส่วนตัวเพื่อหวังผลในทางการเมืองในระยะยาว ขณะที่ในระดับเทศบาลเมืองและเทศบาลตำบล พบว่า กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน เข้าไปมีบทบาทในทางการเมืองในระดับที่น้อยกว่า เนื่องจาก การเข้ามามีบทบาทของประธานชุมชนและคณะกรรมการชุมชน ที่มีหน้าที่จัดทำแผนหมู่บ้าน ในลักษณะทับซ้อนกับบทบาทและหน้าที่ของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน จึงทำให้การเข้าไปมีบทบาทในการเสนอแผนงานโครงการ นโยบายในการพัฒนาพื้นที่ ที่มาจากปัญหาความต้องการของประชาชนในพื้นที่ น้อยกว่าเมื่อเทียบกับบทบาทของประธานชุมชน 3) บริบททางการเมือง เศรษฐกิจสังคม ของแต่ละพื้นที่ส่งผลต่อการเข้าไปมีบทบาทในทางการเมืองของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ที่มีต่อการเมืองท้องถิ่นในแต่ละระดับแตกต่างกันไป โดยบริบททางการเมือง รวมถึงไปบทบาทในทางกฎหมายของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ส่งผลต่ออำนาจหน้าที่ในทางการเมือง ขณะที่บริบททางสังคม เศรษฐกิจ เป็นปัจจัยที่ส่งเสริมต่อระดับของการแสดงบทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน โดยเฉพาะความเป็นชนบท ที่การเข้าถึงบริการสาธารณะของภาครัฐ รวมถึงการแจ้งปัญหาความเดือดร้อน ประชาชนยังคงต้องพึงพาอาศัยบทบาทของกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ในการเป็นตัวกลางในการประสานงานกับหน่วยงานภาครัฐในเรื่องต่าง ๆ ทำให้กำนัน ผู้ใหญ่บ้านมีบทบาทสำคัญต่อการตัดสินใจของประชาชนในการลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง เนื่องจากเป็นที่ยอมรับนับถือจากประชาชนในพื้นที่ ในขณะที่ความเป็นเมืองกึ่งชนบท การเข้าถึงบริการภาครัฐ การแจ้งความเดือดร้อน หรือปัญหา ประชาชนสามารถเข้าถึงได้ด้วยตนเอง ทำให้ประชาชนมีความจำเป็นที่จะต้องพึ่งพากำนัน ผู้ใหญ่บ้านลดน้อยลง บทบาทในทางการเมืองของกำนัน ผู้ใหญ่บ้านก็มีระดับที่ลดลงไปในลักษณะเดียวกัน