ความมั่นคงในที่อยู่อาศัยของคนจนเมืองในกรุงเทพมหานคร: กรณีศึกษาเปรียบเทียบชุมชน 2 แห่งในย่านบึงกุ่ม-นวมินทร์

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้สำรวจประเด็นความมั่นคงในที่อยู่อาศัยของคนจนเมืองในกรุงเทพมหานคร ผู้วิจัยศึกษาผ่านการเปรียบเทียบชุมชนคนจนเมืองสองแห่งในย่านบึงกุ่ม-นวมินทร์ ซึ่งมีความแตกต่างกันในเชิงสิทธิในที่อยู่อาศัย คือชุมชนห้องเช่าบนที่ดินเอกชนหรือที่ผู้วิจัยเรียกว่า “ชุมชนห้องเช่าซาเล้ง” และชุมชนที่คนจนเป็นเจ้าของที่ดินเองที่เกิดจากโครงการรื้อย้ายสลัมไปยังที่แห่งใหม่ (slum relocation) ของการเคหะแห่งชาติในทศวรรษ 2530 ที่มีชื่อว่า “ชุมชนสุวรรณประสิทธิ์”ผลการศึกษาพบว่า ความมั่นคงในที่อยู่อาศัยของคนจนเมืองเป็นเรื่องที่พัวพันกับความมั่นคงของมนุษย์ในมิติอื่นๆ เป็นอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ผู้วิจัยพบว่าคนจนจะเลือกที่อยู่อาศัยให้เหมาะกับอาชีพของตนเองเสมอ การช่วยเหลือของภาครัฐในอดีตในรูปแบบการให้เงินกู้แก่คนจนเมืองเพื่อนำไปซื้อที่ดินเปล่าที่รัฐจัดสรรให้ในราคาถูกเช่นในกรณีสุวรรณประสิทธิ์ 2 และสุวรรณประสิทธิ์ 3 หรือให้กรรมสิทธิ์ในที่ดินที่รัฐจัดสรรให้ฟรีเช่นในกรณีสุวรรณประสิทธิ์ 1 ไม่สามารถสร้างความมั่นคงในที่อยู่อาศัยอย่างถาวรให้กับคนจนเมืองได้ เพราะขาดการช่วยเหลือให้คนจนเมืองมีความมั่นคงทางอาชีพและรายได้หลังย้ายเข้ามาอยู่ในอีกทางหนึ่ง การมีที่อยู่อาศัยในเมืองที่มีต้นทุนการเข้าถึงไม่สูงมากนัก เช่น บ้านเช่าราคาถูก ก็ไม่สามารถถูกมองข้ามหรือละเลยว่าไม่สามารถสร้างความมั่นคงในที่อยู่อาศัยให้กับคนจนเมืองได้ เรื่องราวจากผู้คนในชุมชนห้องเช่าซาเล้งสะท้อนว่าการอยู่อาศัยในบ้านเช่าราคาถูกในเมืองช่วยให้คนจนจากต่างจังหวัดสามารถจัดการกับชีวิตได้คล่องตัวกว่า การเช่าบ้านอยู่เป็นเงื่อนไขสนับสนุนให้คนจนดิ้นรนสู้ชีวิตต่อไปได้ เพราะพวกเขายังสามารถออกไปทำงานมีรายได้ และเอาเงินมาใช้พัฒนาชีวิตและครอบครัว โดยไม่ต้องพะวงกับการผ่อนชำระหนี้ก้อนโตที่เกิดจากการซื้อที่ดินและปลูกสร้างบ้าน