เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศเพื่อการจัดการสิ่งแวดล้อมของวัดในพระพุทธศาสนาตามแนวสัปปายะในอำเภอเมืองน่านและอำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน

เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศเพื่อการจัดการสิ่งแวดล้อมของวัดในพระพุทธศาสนา ตามแนวสัปปายะ ในอำเภอเมืองน่าน และอำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน มีวัตถุประสงค์การศึกษาเพื่อวิเคราะห์การกระจายตัวเชิงพื้นที่ (Spatial distribution) รูปแบบของการวางผังวัดในพระพุทธศาสนา (Buddhist temple layout) และสร้างแบบจำลองดัชนีความเป็นสัปปายะของวัดในพระพุทธศาสนา (Buddhist Temple Sappaya Index model : BTSI) ที่แปลตีความและเรียบเรียงจากเสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ 5 อันเกื้อหนุนต่อการปฏิบัติ คันถธุระ และวิปัสสนาธุระของพระสงฆ์ ศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลจากเอกสาร ตำรา พระไตรปิฎก คัมภีร์อรรถกถา ข้อมูลทางเอกสารอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง การสำรวจภาคสนาม (Field survey) แบบสอบถาม (Questionnaire) แผนที่ออนไลน์/Application Google Maps ข้อมูลเชิงพื้นที่แบบเวกเตอร์ (Vector spatial data) และข้อมูลภาพดาวเทียมเชิงตัวเลขรายละเอียดสูง-สูงมาก จากดาวเทียม Pléiades และ WorldView-3 รวมทั้งดาวเทียม Thaichote แบบหลายช่วงคลื่น (Multispectral) และ Pansharpened ประมวลผลข้อมูลเชิงพื้นที่ด้วยซอฟต์แวร์ด้านภูมิสารสนเทศ ERDAS IMAGINE 9.1 และ Open source QGIS Version 3.22.9 Białowieża การกระจายตัวเชิงพื้นที่ของวัดในพระพุทธศาสนาพบว่าเริ่มปรากฏมีวัดในพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท ที่สังกัดการปกครองคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย สร้างขึ้นในพื้นที่ศึกษาตั้งแต่ช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 จนถึงช่วงพุทธศตวรรษที่ 26 โดยมี วัดนาข่อย ตำบลท่าน้าว อำเภอภูเพียง สร้างขึ้นเป็นวัดในพระพุทธศาสนาเก่าแก่แห่งแรกที่ยังปรากฏอยู่ ใน พ.ศ. 1225 ตามมาด้วยวัดฝายแก ตำบลถืมตอง อำเภอเมืองน่าน เป็นวัดล่าสุดที่สร้างขึ้นใน พ.ศ. 2550 พุทธศตวรรษที่ 25 เป็นช่วงที่ในพื้นที่ศึกษาปรากฎมีการสร้างวัดในพระพุทธศาสนามากที่สุด คือ 33 วัด นับแต่ที่มีการสร้างวัดในพระพุทธศาสนามา การสร้างวัดในพระพุทธศาสนากระจายตัวอยู่ตามการใช้ที่ดินประเภทเมืองและชุมชน (Urban and Community) โดยมีการกระจายเชิงพื้นที่ของการสร้างวัดในพระพุทธศาสนาจากตัวเมืองน่านไปยังพื้นที่ชุมชนต่าง ๆ รูปแบบการวางผังวัดในพระพุทธศาสนา (Buddhist temple layout) โดยส่วนใหญ่ให้ความสำคัญกับสิ่งก่อสร้างในพื้นที่เขตพุทธาวาสเป็นหลัก กลุ่มวัดประเภทพระอารามหลวงและ วัดราษฎร์ร้อยละ 50.0 มีสิ่งก่อสร้างหลักในพื้นที่เขตพุทธาวาส ประกอบด้วย พระอุโบสถ/อุโบสถ เจดีย์ วิหาร หอกลอง/ระฆัง และ ศาลาต่าง ๆ และวัดราษฎร์อีกร้อยละ 50.0 อยู่ในกลุ่มวัดที่มีสิ่งก่อสร้างหลักในเขตพุทธาวาสบางรายการ คือ สิ่งก่อสร้างหลักในพื้นที่เขตพุทธาวาส ที่มี คือ อุโบสถ หอกลอง/ระฆัง และศาลาต่างๆ แต่สิ่งก่อสร้างบางรายการ เช่น เจดีย์ พบว่าบางวัดไม่มีเจดีย์ หรือ วิหาร หรือไม่มีวิหารแยกเฉพาะจากอุโบสถ อันเนื่องมาจากข้อจำกัดทางด้านพื้นที่ของวัดแบบจำลองดัชนีความเป็นสัปปายะของวัดในพระพุทธศาสนา (Buddhist Temple Sappaya Index model: BTSI) ที่แปลตีความและเรียบเรียงจากเสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์ 5 อันเกื้อหนุนต่อการปฏิบัติ คันถธุระ และวิปัสสนาธุระของพระสงฆ์ ของแต่ละวัดในพระพุทธศาสนาพื้นที่อำเภอเมืองน่าน และอำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน ภาพรวมพบว่า วัดในพระพุทธศาสนาที่มีดัชนีความเป็นสัปปายะระดับมาก คือ มีคะแนนความเป็นสัปปายะมากกว่าร้อยละ 80.0 มีจำนวน 8 วัด ซึ่งอยู่ในกลุ่มประเภทวัดพระอารามหลวง จำนวน 3 วัด คือ วัดพระธาตุแช่แห้ง พระอารามหลวง วัดพระธาตุช้างค้ำวรวิหาร และวัดพญาภู พระอารามหลวง มีคะแนนความเป็นสัปปายะอยู่ระหว่างร้อยละ 94.9 ถึง 80.3 และกลุ่มประเภทวัดราษฎร์ จำนวน 5 วัด คือ วัดมิ่งเมือง วัดภูมินทร์ วัดอรัญญาวาส วัดป่าคอวัง และวัดพญาวัด มีคะแนนความเป็นสัปปายะอยู่ระหว่างร้อยละ 93.2 ถึง 81.3 ส่วนวัดที่มีดัชนีความเป็นสัปปายะระดับปานกลาง คือ มีคะแนนความเป็นสัปปายะร้อยละ 50.0 – 80.0 มีจำนวน 44 วัด เป็นประเภทวัดราษฎร์ทั้งหมด มีคะแนนความเป็นสัปปายะอยู่ระหว่าง ร้อยละ 79.6 ถึง ร้อยละ 51.4 และวัดในพระพุทธศาสนาที่มีดัชนีความเป็นสัปปายะระดับน้อย คือ มีคะแนนความเป็นสัปปายะน้อยกว่าร้อยละ 50.0 มีจำนวน 43 วัด เป็นวัดราษฎร์ทั้งหมดเช่นกัน มีคะแนนความเป็นสัปปายะระหว่าง ร้อยละ 49.9 ถึง ร้อยละ 16.8