การคัดค้านตุลาการและการห้ามตุลาการมิให้เข้ามาเป็นองค์คณะ: ศึกษากรณีศาลปกครองและศาลรัฐธรรมนูญ

วิทยานิพนธ์เล่มนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อมุ่งศึกษาถึงหลักการคัดค้านตุลาการและการห้ามตุลาการมิให้เข้ามาเป็นองค์คณะ ศึกษาเฉพาะกรณีศาลปกครองและศาลรัฐธรรมนูญซึ่งเป็นศาลทางกฎหมายมหาชน เพื่อทำความเข้าใจระบบการคัดค้านตุลาการและการห้ามตุลาการมิให้เข้ามาเป็นองค์คณะในระบบกฎหมายต่างประเทศเปรียบเทียบกับระบบกฎหมายไทยว่ามีการบัญญัติเหตุคัดค้านหรือมีเหตุห้ามมิให้ตุลาการเข้ามาเป็นองค์คณะในกรณีใด ลักษณะใดบ้าง เนื่องจากหลักการดังกล่าวเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้การพิจารณาคดีเป็นไปอย่างยุติธรรม อันส่งผลทำให้คำพิพากษาหรือคำวินิจฉัยของศาลทางมหาชนมีความน่าเชื่อถือมากยิ่งขึ้น และเป็นแนวทางในการปรับปรุง เปลี่ยนแปลงกฎหมายที่เกี่ยวข้องให้ดียิ่งขึ้น เพื่อเป็นหลักประกันความเป็นธรรมแก่คู่กรณี ทั้งเป็นการป้องกันการถูกวิพากษ์วิจารณ์ถึงความไม่เป็นธรรมหรือการตั้งคำถามถึงความไม่เป็นกลางที่จะส่งผลต่อองค์กรศาลในอนาคตต่อไป จากการศึกษาพบว่าบทบัญญัติเกี่ยวกับการคัดค้านตุลาการในระบบศาลทางมหาชนไม่มีกฎหมายกำหนดเหตุในการคัดค้านตุลาการไว้เป็นการเฉพาะ มีเพียงสาธารณรัฐเยอรมนีที่แม้จะมิได้มีการบัญญัติไว้อย่างชัดแจ้งให้ตุลาการคัดค้านกันเองได้ แต่ก็มีการนำหลักการทำให้ตนเองบริสุทธิ์ซึ่งเป็นหลักการที่บัญญัติไว้ในกฎหมายระดับรัฐบัญญัติว่าด้วยศาลรัฐธรรมนูญแห่งสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี มาตรา 105 ให้ตุลาการสามารถเสนอปัญหาจากการปฏิบัติหน้าที่ของตุลาการหากพบว่า ตุลาการปฏิบัติหน้าที่ไม่เหมาะสม ทำให้เสื่อมเสียชื่อเสียง ศาลมีอำนาจหยิบยกเหตุดังกล่าวนี้ขึ้นพิจารณาได้เองโดยนำเสนอประธานาธิบดีเป็นผู้ถอดถอนตุลาการที่ละเลยไม่ใส่ใจหน้าที่ของตนออกจากการทำหน้าที่ตุลาการได้ โดยประธานาธิบดีจะสั่งปลดหรือไล่ตุลาการผู้นั้นออกจากตำแหน่งตามที่เสนอ ซึ่งจากการศึกษาไม่พบหลักการดังกล่าวนี้ในระบบกฎหมายของประเทศอื่น ส่วนในระบบกฎหมายไทยนั้น ไม่ปรากฏชัดเจนว่ามีการบัญญัติลงไว้ในกฎหมายว่าให้ตุลาการคัดค้านกันเองได้ แต่ก็มีกรณีการโต้แย้งเกี่ยวกับคุณสมบัติเกี่ยวกับวาระการดำรงตำแหน่งของประธานศาลรัฐธรรมนูญว่ามีวาระครบตามรัฐธรรมนูญฉบับใด ระหว่างรัฐธรรมนูญปี 2550 กับรัฐธรรมนูญปี 2560 แม้ในเรื่องราวดังกล่าวที่มีข้อโต้แย้งเกิดขึ้นจะมิได้เกิดจากการริเริ่มมาจากประชาชนหรือคู่กรณี แต่เกิดจากการที่ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญส่งเรื่องดังกล่าวให้คณะกรรมการสรรหาเป็นผู้มีวินิจฉัย อันเป็นการเสนอเรื่องที่อาจทำให้การวินิจฉัยที่จะออกโดยประธานศาลรัฐธรรมนูญดังกล่าวมีข้อกังวลถึงคุณสมบัติในภายหลังได้ แม้ว่าในประเด็นนี้จะไม่มีการหยิบยกเกี่ยวกับคุณสมบัติหรือผู้มีสิทธิในการนำเสนอเรื่องดังกล่าวก็ตาม ผู้เขียนเห็นว่า การยอมให้มีการคัดค้านตุลาการกันเองได้มีความสำคัญเป็นอย่างยิ่งต่อระบบกฎหมายไทยโดยเฉพาะศาลทางมหาชนจึงได้เสนอให้มีการนำหลักการทำให้ตนเองบริสุทธิ์มากำหนดไว้ในกฎหมายทั้งในศาลปกครองและศาลรัฐธรรมนูญ นอกจากนี้ จากการศึกษาพบว่าในศาลปกครองไทยมีการบัญญัติเหตุคัดค้านตุลาการ หลักเกณฑ์การพิจารณาคำคัดค้านตุลาการไว้ในกฎหมายที่มีลำดับศักดิ์ต่ำกว่าระดับพระราชบัญญัติ โดยกำหนดไว้ในระเบียบของที่ประชุมใหญ่ตุลาการในศาลปกครองสูงสุดฯ อันเป็นการออกบทกฎหมายเองโดยองค์กรตุลาการซึ่งไม่ถูกต้องตามหลักการแบ่งแยกอำนาจที่ควรให้องค์กรนิติบัญญัติเป็นผู้ออกกฎหมายที่มีผลกระทบต่อสิทธิเสรีภาพของประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกฎเกณฑ์เกี่ยวกับการประกันสิทธิ ทั้งเมื่อได้ศึกษาจากในระบบกฎหมายต่างประเทศพบว่ากฎเกณฑ์เกี่ยวกับการคัดค้านตุลาการล้วนแล้วแต่ได้รับการบัญญัติไว้ในกฎหมายระดับพระราชบัญญัติทั้งสิ้น ผู้เขียนจึงเสนอให้มีการบัญญัติเหตุคัดค้านตุลาการ ตลอดจนหลักเกณฑ์การพิจารณาคำคัดค้านตุลาการไว้ในพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ. 2542