ข้อเสนอทางกฎหมายเพื่อปรับปรุงการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำแผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินและแผนผังการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและระบบสาธารณูปโภคตามพระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561

การค้นคว้าอิสระฉบับนี้มุ่งวิเคราะห์และเปรียบเทียบหลักเกณฑ์การมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำแผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินและแผนผังการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและระบบสาธารณูปโภค (แผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินฯ) ตามพระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 และหลักเกณฑ์การมีส่วนร่วมของประชาชนในการวางและจัดทำผังเมืองรวมตามพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 เนื่องจากแผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินฯ มีวัตถุประสงค์และเนื้อหาคล้ายคลึงกับผังเมืองรวม แต่พระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 ได้กำหนดหลักเกณฑ์การมีส่วนร่วมของประชาชนที่แตกต่างออกไปจากหลักเกณฑ์การจัดทำผังเมืองรวมตามพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 ซึ่งอาจทำให้สิทธิของประชาชนในการจัดทำแผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินฯ ในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกได้รับความคุ้มครองไม่เท่าเทียมกับประชาชนในพื้นที่อื่น และส่งผลให้การจัดทำแผนผังเช่นว่านี้ไม่สอดคล้องกับหลักการพัฒนาอย่างยั่งยืนซึ่งเป็นหนึ่งในวัตถุประสงค์ของการกำหนดเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกตามมาตรา 6(4) แห่งพระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 และเนื่องจากการกำหนดหลักเกณฑ์การมีส่วนร่วมของประชาชนอาจส่งผลกระทบต่อการจัดทำแผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินฯ ให้สอดคล้องกับหลักการพัฒนาอย่างยั่งยืนตามที่ได้กล่าวมาข้างต้น ผู้เขียนจึงได้ค้นคว้าและรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับหลักการพัฒนาอย่างยั่งยืน การมีส่วนร่วมของประชาชน และการวางและจัดทำผังเมืองเพื่อประกอบการวิเคราะห์และเปรียบเทียบหลักเกณฑ์การมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำแผนผังและผังเมืองรวมด้วย จากการศึกษาพบว่าพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 ได้รับรองให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการจัดทำผังเมืองรวมในระดับการปรึกษาหารือและกำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการในการมีส่วนร่วมอย่างชัดเจน ในขณะที่แม้พระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 จะได้รับรองให้ประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมในการจัดทำแผนผัง แต่กฎหมายได้กำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชนไว้แตกต่างจากพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 สามประการ ดังนี้ ประการที่หนึ่ง มาตรา 30 วรรคสามกำหนดระดับการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำแผนผังให้อยู่ในระดับการรับฟังความคิดเห็นซึ่งเป็นระดับที่ต่ำกว่าระดับการปรึกษาหารือ ประการที่สอง มาตรา 30 วรรคสามรับรองสิทธิในการได้รับทราบหรือเข้าถึงข้อมูลข่าวสารของประชาชนโดยใช้ถ้อยคำที่แตกต่างออกไป โดยการกำหนด “ ... ให้สร้างความรับรู้ที่ถูกต้องให้แก่ประชาชนในพื้นที่ ... ” และ ประการที่สาม กฎหมายไม่ได้กำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชนไว้ โดยปัญหาทั้งหมดที่กล่าวมาข้างต้นอาจก่อให้เกิดการจำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชนเกินจำเป็น ปัญหาการตีความ และการขาดแนวทางปฏิบัติในการเข้าไปมีส่วนร่วมของประชาชน ซึ่งจะส่งผลให้กระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนไม่มีประสิทธิภาพ และทำให้การกำหนดการใช้ประโยชน์ในที่ดินในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกไม่สอดคล้องกับหลักการพัฒนาอย่างยั่งยืน ผู้เขียนจึงเสนอให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมบทบัญญัติเกี่ยวกับการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำแผนผังการใช้ประโยชน์ในที่ดินและแผนผังการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและระบบสาธารณูปโภคตามพระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 โดยแยกพิจารณาดังนี้ ประเด็นเรื่องระดับการมีส่วนร่วมของประชาชน เสนอให้แก้ไขมาตรา 30 วรรคสามโดยเพิ่มระดับการมีส่วนร่วมเป็นระดับการปรึกษาหารือ อันจะมีผลให้สิทธิและเสรีภาพของประชาชนในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกได้รับความคุ้มครองเท่าเทียมกับประชาชนที่มีส่วนร่วมในการจัดทำผังเมืองรวม ประเด็นเรื่องการกำหนดให้สร้างความรับรู้ที่ถูกต้องให้แก่ประชาชน เสนอให้แก้ไขเพิ่มเติมมาตรา 30 วรรคสามให้ชัดเจนยิ่งขึ้นและสร้างความมั่นใจว่าประชาชนจะสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารได้โดยสะดวกโดยแก้ไขบทบัญญัติที่จากเดิมบัญญัติว่า “ … ให้สร้างความรับรู้ที่ถูกต้องแก่ประชาชนในพื้นที่ … ” เป็น “ … ให้มีการสร้างความรับรู้ที่ถูกต้อง โดยให้ประชาชนในพื้นที่มีสิทธิได้รับทราบหรือเข้าถึงข้อมูลข่าวสารโดยสะดวก … ” ประเด็นเรื่องหลักเกณฑ์และวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชนที่ขาดหายไป เสนอให้มีการบัญญัติหลักเกณฑ์และวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชน และกำหนดผู้มีหน้าที่จัดทำและให้ความเห็นชอบหลักเกณฑ์และวิธีการเช่นว่านี้ โดยหลักเกณฑ์และวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชนควรมีเนื้อหาเกี่ยวกับช่วงเวลาและรายละเอียดเกี่ยวกับการมีส่วนร่วมด้วย โดยสามารถพิจารณาหลักเกณฑ์และวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำผังเมืองรวมเป็นมาตรฐาน แยกพิจารณาดังนี้ เรื่องช่วงเวลาในการมีส่วนร่วม เสนอให้มีการกำหนดให้ประชาชนสามารถเข้าไปมีส่วนร่วมได้ตลอดกระบวนการจัดทำแผนผังได้แก่ การมีส่วนร่วมในขั้นตอนการจัดทำร่างแผนผัง การจัดทำแผนผัง และภายหลังแผนผังได้รับความเห็นชอบ เรื่องรายละเอียดเกี่ยวกับการมีส่วนร่วม ได้แก่ รายละเอียดเกี่ยวกับข้อมูลข่าวสารที่ต้องให้แก่ประชาชน เสนอให้กำหนดรายละเอียดของข้อมูลข่าวสารอย่างชัดเจนและเพียงพอต่อการที่ประชาชนจะเข้าใจถึงผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นตลอดช่วงเวลาในการจัดทำแผนผัง รวมถึงเมื่อแผนผังได้รับความเห็นชอบแล้ว ควรมีการให้ข้อมูลเกี่ยวกับเหตุผลในการที่รัฐเห็นด้วยและปฏิเสธข้อคิดเห็นหรือข้อเสนอแนะของประชาชนที่ได้มาจากกระบวนการปรึกษาหารือ และเหตุผลในการที่รัฐเห็นด้วยและปฏิเสธคำร้องของผู้มีส่วนได้เสียที่ได้ยื่นคำร้องให้มีการแก้ไข ปลี่ยนแปลง หรือยกเลิกข้อกำหนดการใช้ประโยชน์ในที่ดินในแผนผัง รายละเอียดเกี่ยวกับวิธีการมีส่วนร่วม เสนอให้มีการกำหนดวิธีการมีส่วนร่วมของประชาชนอย่างชัดเจนและใช้วิธีการที่หลากหลายทั้งในการให้ข้อมูลข่าวสาร การปรึกษาหารือ และการแสดงความคิดเห็น และรายละเอียดเกี่ยวกับกำหนดระยะเวลา จำนวนครั้ง และสถานที่ในการมีส่วนร่วม เสนอให้มีการกำหนดรายละเอียดเช่นว่านี้อย่างชัดเจนและเหมาะสม