กระบวนการเรียนรู้ของชุมชนเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ชุมชน: กรณีศึกษา ชุมชนชาติพันธุ์ไทยทรงดำ บ้านดอนทราย ตำบลสระกะเทียม อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม

การศึกษากระบวนการเรียนรู้ของชุมชนเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ชุมชน : กรณีศึกษาชุมชนชาติพันธุ์ไทยทรงดำบ้านดอนทราย ตำบลสระกะเทียม อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษากระบวนการสร้างความรู้และการใช้ความรู้ของชุมชน 2) เพื่อศึกษากระบวนการเรียนรู้ของชุมชนเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ชุมชน และ 3) เพื่อเสนอแนวทางการพัฒนากระบวนการเรียนรู้ของชุมชนเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ชุมชน กลุ่มเป้าหมาย คือ 1) ปราชญ์ท้องถิ่นและผู้รู้ภูมิปัญญาชุมชนในชุมชน 2) ผู้นำชุมชนและคนในชุมชน และ 3) หน่วยงานราชการและเครือข่ายกลุ่มชาติพันธุ์ไทยทรงดำ วิธีการศึกษา คือ 1) การสังเกตการณ์ 2) การสัมภาษณ์เชิงลึก และ 3) การสนทนากลุ่มผลการศึกษาพบว่าผลการศึกษาด้านที่ 1 ประวัติศาสตร์และพัฒนาการของชุมชนชาติพันธุ์ไทยทรงดำบ้านดอนทรายมีการสืบเชื้อสายมาจากประเทศเวียดนาม โดยการอพยพมาตั้งถิ่นฐานจากจังหวัดเพชรบุรี มีอาชีพหลักคือเกษตรกรรมและเลี้ยงสัตว์ มีความเชื่อเรื่องผีแถน มีภาษาเป็นของตัวเอง นับถือศาสนาพุทธ และมีวัฒนธรรมที่เข้มแข็ง ปัจจุบันตั้งอยู่หมูที่ 9 ตำบลสระกะเทียม อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม ยังมีการคงเอกลักษณ์ของตนเองไว้อย่างมั่นคง อาทิเช่น ภาษาที่ใช้พูด และวัฒนธรรมประเพณี เป็นต้น มีการจัดตั้งศูนย์วัฒนธรรมไทยทรงดำบ้านดอนทราย (ชุมชนแห่งการเรียนรู้) และมีกลุ่มอนุรักษ์วัฒนธรรมไทยทรงดำบ้านดอนทราย ซึ่งทำหน้าที่ส่งเสริมการอนุรักษ์และถ่ายทอดวัฒนธรรมไทยทรงดำบ้านดอนทรายให้อยู่คู่กับชุมชนอย่างยั่งยืน อีกทั้งยังส่งเสริมและพัฒนาให้มีความสอดคล้องกับวัฒนธรรมสากลและเทคโนโลยีสมัยใหม่ด้วย ผลการศึกษาด้านที่ 2 กระบวนการสร้างความรู้และการใช้ความรู้ของชุมชนชาติพันธุ์ไทยทรงดำบ้านดอนทราย มีปัจจัยที่เกี่ยวข้องของชุมชนมีทั้งส่วนที่เป็นบริบทภายในชุมชนทั้งด้านธรรมชาติ การตั้งถิ่นฐาน ด้านสังคมวัฒนธรรมของชาติพันธุ์ ด้านประสบการณ์แนวคิดของคนในชุมชน โดยการสะท้อนออกผ่านทางด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ความเชื่อและพิธีกรรม ตลอดจนการดำเนินวิถีชีวิต หรือการทำมาหากินนั่นเอง และส่วนที่เป็นกระบวนการปฏิสัมพันธ์กับภายนอก ซึ่งมีแบบแผนพฤติกรรม การคล้อยตาม การยอมรับ การเลียนแบบ การแลกเปลี่ยน และการต่อต้านขัดขืน ต่อนโยบายการพัฒนา กระบวนการส่งเสริมการเปลี่ยนแปลงของหน่วยงานภายนอก ผลการศึกษาด้านที่ 3 กระบวนการเรียนรู้ของชุมชนเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ชุมชนของชุมชนชาติพันธุ์ไทยทรงดำบ้านดอนทราย เป็นกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเอง และการเรียนรู้ร่วมกับผู้อื่น หรือการเรียนรู้จากผู้อื่น ซึ่งเป็นกระบวนการเชิงปฏิสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน คนกับสิ่งแวดล้อมและสนามพลังบางอย่าง อันได้แก่ การเรียนรู้แบบการสะท้อนกลับต่อชีวิตและประสบการณ์ของคนในชุมชนเอง การสรุปบทเรียนจากการทำงานหรือการทำมาหากินในชีวิตประจำวันของตัวชุมชนเอง โดยการมานั่งเล่าถึงความสำเร็จในการทำงาน การพบกับปัญหาและการหาวิธีแก้ไขในการทำงาน และการพัฒนางานในการทำงานของชุมชนเอง การเรียนรู้จากการปฏิบัติจริงหรือการลงมือปฏิบัติด้วยตนเอง การเรียนรู้จากบรรพบุรุษ ครูภูมิปัญญา และบุคคลต้นแบบ โดยการเรียนรู้ที่ผ่านการถ่ายทอดกันในครัวเรือนหรือผ่านชุมชนแห่งการเรียนรู้ “ศูนย์วัฒนธรรมไทยทรงดำบ้านดอนทราย” หรือการเรียนรู้ผ่านพิธีกรรมและความเชื่อทางชาติพันธุ์ และการเรียนรู้จากพื้นที่รูปธรรม หรือแหล่งเรียนรู้ทั้งในและนอกชุมชน โดยการศึกษาดูงานตามเครือข่ายชาติพันธุ์ไทยทรงดำ และการฝึกอบรมในหน่วยงานของรัฐหรือองค์กรที่สนับสนุนและส่งเสริมในด้านต่าง ๆ ผลการศึกษาด้านที่ 4 การเสนอแนวทางการพัฒนากระบวนการเรียนรู้ของชุมชนเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ชุมชนชาติพันธุ์ไทยทรงดำบ้านดอนทราย ชุมชนควรมีการจัดการความรู้ตนเองและจัดการความรู้ชุมชนอย่างต่อเนื่อง โดยได้รับการสนับสนุนจากหน่วยภาครัฐและองค์กรต่าง ๆ ที่ให้ความสำคัญกับการพัฒนาท้องถิ่น มีการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น มีการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น และมีการสืบทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น ในรูปแบบต่าง ๆ โดยการใช้ความรู้และประสบการณ์ของชุมชน รวมทั้งการขยายผลออกไปสู่ชุมชนอื่น ๆ ทั้งการดำเนินงานโดยชุมชนเอง และสถาบันการศึกษาหรือหน่วยงานต่าง ๆ ในส่วนการขยายผลโดยชุมชนเองนั้น นอกจากการเป็นแหล่งเรียนรู้การศึกษาดูงาน หรือกลุ่มแกนนำทำหน้าที่เป็นวิทยากรให้ความรู้ ด้วยวิธีการขยายผล คือ การกำหนดกลุ่มเป้าหมายหรือชุมชนเชิงกลยุทธ์ (strategic community) อย่างมีจุดประสงค์และแผนงานที่ชัดเจน เพื่อให้เป็นกลุ่มที่สามารถส่งแรงให้เกิดการเปลี่ยนแปลงได้ และยังส่งผลต่อการพัฒนาองค์ความรู้ชุมชนได้อย่างยั่งยืน ทำให้ชุมชนสามารถเกิดการตื่นตัวในการที่จะเป็นเจ้าของชุมชนและตระหนักถึงความภาคภูมิใจในความเป็นชาติพันธุ์ไทยทรงดำ