H.O.V. Duinvallei te Katwijk, gemeente Katwijk

In opdracht van de Provincie Zuid-Holland heeft ADC ArcheoProjecten in februari 2023 een bureau¬onderzoek uitgevoerd naar de kans op de aanwezigheid van archeologische waarden op de locatie H.O.V. Duinvallei te Katwijk.

De aanleiding voor het onderzoek het Provinciaal Inpassingsplan (PIP) voor een vrijgelegen busstrook (HOV) ten westen van de N206 in Katwijk.

Op basis van het bureauonderzoek is een gespecificeerde verwachting opgesteld. Hieruit blijkt dat het plangebied ligt in het oostelijk deel van de Zanderij. De ondergrond wordt grotendeels bepaald door het estuarium van de Oude Rijn. Vanaf ca. 1050 voor Christus bevond de monding van de Oude Rijn zich ten noorden van het plangebied en ontwikkelde zich estuarine afzettingen. De oevers van crevasses waren hoger gelegen en vormden aantrekkelijke vestigingslocaties, met name in de periodes dat de Oude Rijn minder actief was. Door de vorming van de Lek verlandde de Oude Rijn. Als gevolg van de sterk afgenomen drainage steeg in het estuarium de lokale grond¬water¬spiegel. De Oude Rijn fungeerde bij extreem hoogwater nog als overloopgeul van de Lek waardoor zo nu en dan aanvoer van sediment plaatsvond. Veengroei en kleivorming op de over¬gang van de Romeinse tijd naar de Vroege Middeleeuwen moet in het licht van deze stagnatie worden bezien.

Vanaf de Late IJzertijd vindt echter ook duinvorming plaats in het gebied. Deze duinvorming vindt met tussenpozen plaats. Uit opgravingen blijkt dat dit landschap is gebruikt voor akkerbouw en bewoning door de mens. Aan het begin van de jaartelling kwam de Zanderij in het grensgebied van het Romeinse rijk te liggen. In de omgeving daarvan ontstonden verscheidene nederzettingen. Eén daarvan moet een in 1996/7 opgegraven nederzetting op de Zanderij zijn geweest. De oudste vondsten wijzen op een ontstaan van de nederzetting rond het midden van de 1e eeuw. Behalve de nederzetting zijn ook resten van een grafveld aangetroffen. Waarschijnlijk zorgden grote (en plotselinge) sociaal-economische veranderingen ervoor dat in het midden van de 3e eeuw de neder¬zetting wordt verlaten. Vanaf de 4e eeuw vonden er vermoedelijk grootschalige zand¬verstuivingen plaats. In de Vroege Middeleeuwen, vanaf de 5e eeuw, vindt er weer bewoning plaats. Wanneer de bewoning op de Zanderij eindigde weten we eigenlijk niet precies. Als gevolg van de zandafgravingen zijn met name sporen van latere bewoning verloren gegaan. Aan de hand van het vondstmateriaal wordt aangenomen dat tot in het begin van de Volle Middeleeuwen (10e-12e eeuw) nog gewoond en geakkerd is. Daarna maakten zandverstuivingen (de vorming van de huidige duinen) verder wonen onmogelijk. Vanaf de 18e begonnen de afgravingen ter plaatse van de Zanderij. Als gevolg van deze zandafgravingen zijn met name sporen van latere bewoning verloren gegaan.

Uit reeds binnen het plangebied uitgevoerde archeologische onderzoeken blijkt dat in een groot deel van het plangebied in de duinafzettingen humeuze lagen aanwezig zijn die een potentieel archeologisch niveau vormen. Op enkele locaties zijn ook archeologische indicatoren aangetroffen. Er zijn echter ook aanwijzingen voor verstoringen. Uit boringen die in het uiterst noordelijk deel zijn gezet blijken de duinafzettingen in zijn geheel verstoord. Het grootste deel van het tracé loopt in het gebied met een potentieel vergelijkbare bodemopbouw als die van de opgegraven nederzettingen uit de Vroege Middeleeuwen. Hoewel een (kleine) oudere stuifduin met daarop resten uit de Romeinse tijd nog best aanwezig kan zijn. Daarnaast ligt deze zone dichter tegen de restgeul van de Oude Rijn aan waardoor de bodemopbouw plaatselijk iets kan afwijken.

Op basis van de beschikbare gegevens achten wij de kans groot dat er archeologische resten in de ondergrond van het plangebied aanwezig zijn. Wel is er een mogelijkheid dat delen van het plan¬gebied verstoord zijn. Om de behoudenswaardigheid nader in kaart te brengen adviseren we om binnen het plangebied, met uitzondering van de delen waar op basis van booronderzoek uitgevoerd door RAAP en Econsultancy de duinafzettingen volledig zijn verstoord, proefsleuven aan te leggen met een lengte van 50 meter en een breedte van 4 meter. We adviseren u tevens om binnen elke proefsleuf op twee plaatsen bakbreed te verdiepen om zodoende meer inzicht te verkrijgen in de bodemopbouw. Het proefsleuvenonderzoek moet er op gericht zijn om ligging, omvang, gaafheid en datering van de eventueel aanwezige vindplaatsen in kaart te brengen.
In een groot deel van het plangebied is sprake van de ligging van (oude) infrastructuur. Onduidelijk is in hoeverre die infrastructuur geleid heeft tot verstoringen. Ook zal het door de huidige inrichting ter plaatse van een deel van het plangebied praktisch niet haalbaar zijn een proefsleuf aan te leggen. Dit is het geval direct ten noorden van het Westerbaanpad, waar de door RAAP aange¬duide “Vindplaats 6” aanwezig is. Hier bestaat het plangebied uit een relatief smalle strook met aan de westzijde de Nieuwe Duinweg, aan de oostzijde een fietspad en hier tussenin een beboste groenstrook. Op deze locatie, alsmede ter plaatse van de bestaande wegen, is het zinvol om gelijktijdig met het proefsleuvenonderzoek een booronderzoek uit te voeren. Dit zou dan alleen tot doel hebben om eventuele verstoringen (door wegen, kabels en leidingen etc.) nader in kaart te brengen. Op basis van de resultaten van de boringen en het nabij de locaties uitgevoerde proef¬sleuven¬onderzoek kan dan worden besloten of vervolgonderzoek zinvol is of niet.

De exacte invulling van de werkzaamheden dient voorafgaand aan het veldwerk te worden vastgelegd in een door de bevoegde overheid goed te keuren Programma van Eisen (PvE).