Haarzuilens - Kasteel De Haar. Definitief archeologisch onderzoek naar kasteel De Haar en haar voorgangers

Tussen 4 augustus 2008 en 28 juli 2009 heeft onderzoeks- en adviesbureau BAAC bv een archeologisch onderzoek uitgevoerd in de kelders van kasteel De Haar. Kasteel De Haar bevindt zich ten westen van het dorp Haarzuilens in de gemeente Utrecht. De begrenzing van het onderzoeksgebied wordt gevormd door de muren van het souterrain en de rond het kasteel gelegen gracht. Reden tot het onderzoek vormden de restauratiewerkzaamheden aan de funderingen van het kasteel. Op het terrein werden archeologische resten verwacht uit de middeleeuwen en postmiddeleeuwen. De fundamenten en het oude muurwerk van het kasteel maken deel uit van een gebouwd rijksmonument. De oppervlakte van het totale onderzoekgebied bedraagt 900 m² (vloeroppervlak souterrain). Om constructieve en technische redenen was het niet mogelijk om de rond het kasteel gelegen gracht te onderzoeken. Sterk beperkend hierbij werkten de rond het kasteel in de jaren ‘90 van de 20e eeuw geplaatste groutwand en een tijdelijke gronddam in de gracht. Vast is komen te staan dat kasteel De Haar ligt op een in zuidwestelijke richting afbuigende bocht van de stroomgordel van de Oude Rijn. De oeverwalafzettingen en het beddingzand van de Oude Rijn behoren tot de Formatie van Echteld. Deze stroomgordel was actief tot en met de vroege middeleeuwen. De hoofdgeul van de Oude Rijn begon te verzanden omstreeks 780 AD. Na de afdamming van de Kromme Rijn in 1122 AD verlandde de hoofdgeul en kronkelwaardgeulen tot ze grotendeels dicht slibden. De resultaten van het fysisch-geografische onderzoek tonen aan dat het centrale deel van het kasteel zich op een iets hoger gelegen rug bevindt, mogelijk een kronkelwaard. Het beddingzand is op een diepte tussen 1,0 en 1,6 meter –NAP aangetroffen. Tijdens het archeologische onderzoek zijn in totaal 166 sporen onderzocht. De sporen dateren uit de 12e /13e eeuw tot en met de 19e eeuw. Hiervan dateren er 46 uit de middeleeuwen, 15 uit de nieuwe tijd, 49 uit de restauratie periode 1892-1911 en 17 sporen uit een niet dateerbare context. Uit deze sporen konden 7 structuren worden herleid. Deze sporen hebben betrekking op grachten en muurwerk uit de volle middeleeuwen en paalsporen, muurwerk, putten, goten en vloeren uit de nieuwe tijd.De bovengenoemde sporen zijn in te delen in de volgende 5 fasen: l Fase 1 dateert mogelijk nog in de 12e eeuw. Het betreft de resten van een gracht of omgreppeling (structuur 1), die waarschijnlijk tot een motte of omgreppelde eliteplaats, maar in ieder geval tot een omgracht eiland heeft behoord. l Fase 2 dateert in de tweede helft van de 13e eeuw. Een deel van de gracht (structuur 1) wordt gedempt en tegen het nieuwe talud wordt een keermuur (structuur 2) geplaatst. l Fase 3 komt tot stand in het tweede kwart tot het midden van de 15e eeuw. Het gaat om de bouw van de zuidwestvleugel, de Duiventoren, de waterput op de binnenplaats en de oude keuken. Mogelijk behoren ook delen van het noordoosten van het kasteel tot deze fasen, maar dit valt moeilijk vast te stellen aangezien dit deel tussen 1892 en 1911 grotendeels opnieuw is opgetrokken. In fase drie wordt het kasteel uitgebreid met een L-vormige zaalbouw. Waarschijnlijk is de L-vormige bouw toegevoegd aan de bestaande ronde burcht, waarbij ook mogelijk de donjon heeft gefunctioneerd als poorttoren. l Fase 4 is te dateren tussen 1505 en 1554: de tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten in 1482 verwoeste delen van het kasteel worden dan herbouwd en uitgebreid. Een groot deel van de huidige plattegrond van het kasteel is in deze tijd tot stand gekomen. l Fase 5 betreft de restauratie en nieuwbouw van het kasteel tussen 1892 en 1911. Tijdens het onderzoek is een geringe hoeveelheid vondstmateriaal geborgen. Het betreft materiaal uit de gracht (fase 1 en 2) en een beerput (put S84). Het vondstmateriaal uit de gracht is zeer gefragmenteerd. Dit materiaal was voornamelijk van belang voor de datering van de vullingslagen van de gracht waaruit het materiaal afkomstig was. Het vondstmateriaal uit put S84 is het enige gesloten vondstcomplex dat is gevonden tijdens het archeologische onderzoek in kasteel De Haar. De uitwerking van dit complex is dan ook van groot belang geweest voor het beantwoorden van onderzoeksvragen die betrekking hebben op de materiële cultuur en het welvaartsniveau van de bewoners.