มาตรการทางกฎหมายในการควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า: ศึกษากรณีม้าลาย

โดยที่ระหว่างปี พ.ศ. 2561 - 2563 ประเทศไทยได้มีการอนุญาตให้นำเข้าและส่งออกม้าลายเบอร์เชลล์ (Equus burchelli) และม้าลายควากกา (Equus quagga) ซึ่งเป็นสัตว์ป่าที่นำเข้าตามประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เรื่อง กำหนดชนิดสัตว์ป่า ซากของสัตว์ป่า และผลิตภัณฑ์ที่ทำจากซากของสัตว์ป่า ที่ห้ามนำเข้าหรือส่งออก ลงวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2560 แต่การนำเข้าและส่งออกม้าลายซึ่งเป็นสัตว์ป่าดังกล่าวทำให้เกิดปัญหาการระบาดของโรคสัตว์ คือ โรคกาฬโรคแอฟริกในม้า (African Horse Sickness; AHS) ในหลายจังหวัดของประเทศไทย โดยมีม้าเลี้ยงและสัตว์เลี้ยงตายเป็นจำนวนมาก สาเหตุเกิดจากการเคลื่อนย้ายสัตว์ป่าหรือสัตว์ที่เป็นพาหนะนำโรคหรือซากสัตว์ซึ่งป่วยหรือตายจากโรคกาฬโรคแอฟริกาในม้า จนเป็นเหตุให้องค์การสุขภาพสัตว์โลก (World Organization for Animal Health; WOAH) (องค์การโรคระบาดสัตว์ระหว่างประเทศ เดิม) (Office International des Epizooties; OIE) ระงับสถานะประเทศสมาชิกที่ปลอดโรคกาฬโรคแอฟริกาในม้าของประเทศไทย ทำให้ประเทศไทยต้องมีมาตรการและการดำเนินการเพื่อควบคุมและป้องกันการระบาดของโรคกาฬโรคแอฟริกาในม้าตามมาตรฐานข้อกำหนดสุขภาพสัตว์บกขององค์การสุขภาพสัตว์โลก จึงเห็นได้ว่าแม้การนำเข้าม้าลายเบอร์เชลล์และม้าลายควากกาซึ่งเป็นสัตว์ป่าและเป็นพาหะของโรคกาฬโรคแอฟริกาในม้าเข้ามาในประเทศไทยก่อนวันที่ 8 เมษายน 2563 จะเป็นการดำเนินการโดยถูกต้องตามกฎหมาย แต่ม้าลายทั้งสองชนิดพันธุ์มิใช่สัตว์ป่าสงวนหรือสัตว์ป่าคุ้มครอง และมิใช่สัตว์ป่าชนิดที่กำหนดไว้ในบัญชีท้ายอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้จะสูญพันธุ์ (The Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora: CITES) หรืออนุสัญญาไซเตส รวมทั้งไม่ได้เป็นสัตว์ที่ถูกกำหนดอยู่ในพระราชบัญญัติโรคระบาดสัตว์ พ.ศ. 2558 จึงไม่จำเป็นต้องตรวจหาโรคในม้าลาย มีเพียงการตรวจเลือดว่าปราศจากโรคหรือไม่ จากประเทศต้นทาง และไม่ได้มีการกักกันโรคสัตว์ที่เข้มงวด ประกอบกับไม่ได้มีการควบคุมการนำเข้า การส่งออก หรือการนำผ่านที่เข้มงวด ตามที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 และที่แก้ไขเพิ่มเติม และพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 ดังนั้น การนำเข้าม้าลายทั้งสองชนิดพันธุ์ดังกล่าวจึงมีช่องว่างในการป้องกันและควบคุมเกี่ยวกับโรคระบาดสัตว์ของประเทศไทย วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษามาตรการทางกฎหมายในการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า ศึกษากรณีม้าลาย โดยผู้เขียนได้นำเสนอถึงปัญหาโรคระบาดสัตว์ที่เกิดขึ้นจากการค้าสัตว์ป่าที่มิใช่สัตว์ป่าสงวนหรือสัตว์ป่าคุ้มครอง และมิใช่สัตว์ป่าชนิดที่กำหนดไว้ในบัญชีท้ายอนุสัญญาไซเตส และทำการศึกษาแนวนโยบาย มาตรการทางกฎหมาย และหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ทราบถึงปัญหาและอุปสรรคในการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า ศึกษาหลักเกณฑ์การค้าสัตว์ป่าระหว่างประเทศตามอนุสัญญาไซเตส หลักเกณฑ์การป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ระหว่างประเทศขององค์การสุขภาพสัตว์โลก รวมถึงทำการศึกษากฎหมายของสาธารณรัฐเกาหลีและสาธารณรัฐสิงคโปร์ที่เกี่ยวข้อง เพื่อนำมาใช้เป็นแนวทางในการปรับปรุงมาตรการทางกฎหมายของประเทศไทย จากการศึกษาพบว่า ประเทศไทยมีมาตรการทางกฎหมายในการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า โดยมีบทบัญญัติของกฎหมายทั้งในระดับพระราชบัญญัติและกฎหมายลำดับรอง เช่น กฎกระทรวง ประกาศ ระเบียบ ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง แต่กฎหมายดังกล่าวยังมีช่องว่างทางกฎหมายบางประการที่ส่งผลต่อการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า รวมถึงโรคติดต่อจากสัตว์สู่คน โรคติดต่ออุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ผู้เขียนจึงได้เสนอแนะแนวทางในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว โดยการนำหลักเกณฑ์ตามข้อกำหนดสุขภาพสัตว์บกขององค์การสุขภาพสัตว์โลกในการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ มาตรการทางกฎหมายของสาธารณรัฐเกาหลีและสาธารณรัฐสิงคโปร์ที่เกี่ยวข้อง รวมถึงกรอบแนวคิดด้านสิ่งแวดล้อม ด้านสุขภาพ และความเชื่อมโยงหลักเกณฑ์ระหว่างประเทศมาเป็นแนวทางในการปรับปรุงมาตรการทางกฎหมายของประเทศไทยที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า โรคติดต่อจากสัตว์สู่คน โรคติดต่ออุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ นอกจากมาตรการทางกฎหมายข้างต้นแล้ว หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรจะต้องสร้างความรู้ ความเข้าใจ และส่งเสริมให้ทุกภาคส่วนตระหนักและเห็นถึงความสำคัญในการป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า รวมทั้งให้หน่วยงานของรัฐมีการประสานงานและการบูรณาการร่วมกันในการปรับปรุง แก้ไข เพิ่มเติมกฎหมายให้มีความสอดคล้องกัน ไม่เป็นการสร้างขั้นตอนหรือเป็นภาระอันเกินควรแก่ประชาชนหรือผู้ประกอบการ ทั้งนี้ เพื่อให้การป้องกันและควบคุมโรคระบาดสัตว์ที่เกิดจากการค้าสัตว์ป่า โรคติดต่อจากสัตว์สู่คน โรคติดต่ออุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ