บทบาทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ: กรณีศึกษา องค์การบริหารส่วนตำบลสองคอน อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี

งานวิจัยนี้เป็นการศึกษาบทบาทองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ กรณีศึกษา องค์การบริหารส่วนตำบลสองคอน อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) เพื่อศึกษาบทบาทองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในพื้นที่องค์การบริหารส่วนตำบลสองคอน 2) เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งผลต่อความสำเร็จหรืออุปสรรคในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุขององค์การบริหารส่วนตำบลสองคอน 3) เพื่อทราบถึงแนวทางในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุขององค์การบริหารส่วนตำบลสองคอน โดยใช้วิธีการศึกษาวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยการศึกษาข้อมูลจากเอกสาร ระเบียบกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เอกสารงานวิจัย หนังสือ บทความทางวิชาการ รายงานการศึกษา สื่ออิเล็กทรอนิกส์ และการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) จากผู้ที่เกี่ยวข้องโดยแบ่งเป็น 3 กลุ่ม ดังนี้ 1) ผู้บริหาร/ผู้นำ เจ้าหน้าที่องค์การบริหารส่วนตำบลสองคอน 2) ผู้สูงอายุหรือผู้ดูแลผู้สูงอายุในพื้นที่ 3)เจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง เช่น เจ้าหน้าที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพระดับตำบล เจ้าหน้าที่พัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัดสระบุรี ผลการศึกษาพบว่า องค์การบริหารส่วนตำบลสองคอนมีความพยายามในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุผ่านกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การจัดตั้งโรงเรียนผู้สูงอายุ การเยี่ยมบ้านร่วมกับ อสม. การสนับสนุนการเข้าถึงบริการสาธารณสุขและรายได้ขั้นพื้นฐาน บทบาทดังกล่าวยังอยู่ในลักษณะกิจกรรมเฉพาะกิจ ไม่ได้ถูกวางไว้ในฐานะ "ภารกิจหลักเชิงระบบ" เนื่องจากติดขัดข้อจำกัดเชิงโครงสร้างหลายด้าน ได้แก่ การขาดอำนาจเชิงนโยบาย ขาดงบประมาณที่มีความยืดหยุ่น ขาดบุคลากรเฉพาะทางด้านผู้สูงอายุ และไม่มีฐานข้อมูลรายบุคคลที่เพียงพอ นอกจากนี้ การมีส่วนร่วมของผู้สูงอายุยังไม่สามารถยกระดับเป็นกลไกกำหนดนโยบายในระดับตำบลได้จริง เนื่องจากไม่มีการจัดตั้งคณะกรรมการผู้สูงอายุ หรือชมรมผู้สูงอายุอย่างเป็นทางการในระดับท้องถิ่น ไม่สามารถทราบถึงความต้องการอย่างชัดเจน และทำให้การสะท้อนปัญหาและการจัดสรรทรัพยากรยังคงขึ้นอยู่กับมุมมองของผู้บริหารมากกว่าความต้องการของกลุ่มเป้าหมาย รัฐไทยยังไม่สามารถกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่นได้อย่างแท้จริง โดยเฉพาะในมิติของนโยบายสังคมและภารกิจด้านผู้สูงอายุที่ยังถูกกำหนดและควบคุมจากส่วนกลางเป็นหลัก ทั้งในด้านกฎหมาย งบประมาณ และโครงสร้างบุคลากร ส่งผลให้การวางแผนเชิงระบบเป็นไปได้ยาก ในขณะที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นยังมีข้อจำกัดในเชิงโครงสร้างการบริหารงานภาครัฐ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) เป็นหน่วยงานที่มีศักยภาพและความเหมาะสมในการทำหน้าที่เป็น “กลไกหลักเชิงนโยบาย” ในระดับชาติ เนื่องจากมีภารกิจตรงกับกลุ่มเปราะบาง มีโครงสร้างสนับสนุนระดับจังหวัด มีอำนาจเชิงกฎหมาย และสามารถบูรณาการกับหน่วยงานอื่นได้ เช่น กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงมหาดไทย และสำนักงานสถิติแห่งชาติ อีกทั้งยังมีบทบาทในคณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ ทำให้สามารถเชื่อมโยงนโยบายระดับบนกับปฏิบัติการระดับล่างได้ ซึ่งสะท้อนถึงความสามารถที่เป็นหน่วยงานหลักอย่างชัดเจนข้อเสนอเชิงนโยบายจากงานวิจัยนี้คือ รัฐควรปรับโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยให้พัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ที่เป็นหน่วยงานหลักในการทำหน้าที่ออกแบบนโยบาย กำกับมาตรฐาน สนับสนุนงบประมาณ และพัฒนาฐานข้อมูลกลาง ขณะที่ท้องถิ่นควรได้รับการเสริมสร้างศักยภาพเพื่อทำหน้าที่เป็นหน่วยปฏิบัติในพื้นที่อย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อยกระดับบทบาทองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจากผู้ปฏิบัติ ให้เป็นผู้จัดการรัฐสวัสดิการเชิงพื้นที่ได้ เพื่อให้เกิดระบบการจัดการคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุที่ตอบสนองต่อความเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากรในระยะยาวอย่างแท้จริง