การบริหารจัดการข้อมูลของสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรสู่การเป็น Smart Parliament

การศึกษาค้นคว้าอิสระฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพปัจจุบัน ปัญหา อุปสรรค และแนวทางการบริหารจัดการข้อมูลของสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรในบริบทของการเปลี่ยนผ่านสู่รัฐสภาอัจฉริยะ (SMART Parliament) โดยใช้กรอบแนวคิด “กรอบรัฐสภาอัจฉริยะที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูล” (Data-Driven Smart Parliament Framework) ซึ่งประกอบด้วย 3 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ ปัจจัยนำเข้า (Input), กระบวนการ (Process) และผลลัพธ์ (Output) โดยมี “ธรรมาภิบาลข้อมูล” (Data Governance) เป็นแกนกลางในการขับเคลื่อนองค์กรภายใต้ยุทธศาสตร์รัฐสภาดิจิทัล เป็นการศึกษาเชิงคุณภาพโดยใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสานระหว่างการวิเคราะห์เอกสาร (Document Analysis), การเปรียบเทียบกรณีศึกษาต่างประเทศ (Comparative Case Study) และการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) กับผู้บริหารระดับสูง ฝ่ายเทคโนโลยีสารสนเทศ และฝ่ายผู้ใช้งาน ของสำนักงานผลการวิจัยพบว่า สำนักงานมีการลงทุนด้านโครงสร้างพื้นฐานและระบบเทคโนโลยีสารสนเทศที่ได้มาตรฐาน เช่น ศูนย์กลางข้อมูล (Data Center) ตามมาตรฐาน ISO/IEC 27001 และมีระบบสารสนเทศเฉพาะด้านหลายระบบ อย่างไรก็ตาม ยังขาดกลไกติดตามแผนยุทธศาสตร์ดิจิทัลที่มีประสิทธิภาพ และขาดการบูรณาการข้อมูลระหว่างหน่วยงานอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะในด้าน วัฒนธรรมการใช้ข้อมูล (Data Culture) ที่ยังไม่ฝังรากลึกในทุกระดับขององค์กร ในด้านกระบวนการพบว่า แม้จะมีการจัดตั้งคณะกรรมการธรรมาภิบาลข้อมูล แต่การดำเนินงานยังไม่ต่อเนื่อง และขาดบทบาทของหน่วยงานกลางในการกำกับมาตรฐานข้อมูลร่วม ขณะที่ผลลัพธ์ด้านการใช้ข้อมูลเพื่อการตัดสินใจเชิงนโยบาย และการเปิดเผยข้อมูล (Open Data) ยังมีข้อจำกัด ทั้งในเชิงรูปแบบ (ไม่อยู่ในรูปแบบที่เครื่องอ่านได้) และการขาดแพลตฟอร์มให้ประชาชนมีส่วนร่วมอย่างยั่งยืน นอกจากนี้ ยังพบข้อจำกัดสำคัญในมิติด้านบุคลากร ได้แก่ การขาดผู้รับผิดชอบข้อมูลอย่างเป็นทางการ (Data Steward) และความตระหนักรู้ด้านการจัดการข้อมูลในระดับปฏิบัติการที่ยังไม่เพียงพอ ตลอดจนมุมมองของเจ้าหน้าที่ที่ยังไม่เห็นความสำคัญของข้อมูลในเชิงกลยุทธ์ ขณะที่ด้านกฎหมาย แม้จะมีกฎหมายระดับชาติรองรับ เช่น พระราชบัญญัติการบริหารงานและการให้บริการภาครัฐผ่านระบบดิจิทัล พ.ศ. 2562 และพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 แต่ยังขาดแนวทางปฏิบัติในระดับองค์กรอย่างเป็นรูปธรรม นอกจากนี้ ผลการวิจัยยังได้สังเคราะห์บทเรียนจากกรณีศึกษารัฐสภาต่างประเทศ ได้แก่ ประเทศสหราชอาณาจักร ประเทศเอสโตเนีย และประเทศอินเดีย พบว่าความสำเร็จของการพัฒนา SMART Parliament ในประเทศเหล่านี้เกิดจากปัจจัยร่วมที่สำคัญ ได้แก่ การกำหนดนโยบายข้อมูลที่ชัดเจน การตรากฎหมายรองรับการบริหารข้อมูลและการเปิดเผยข้อมูลภาครัฐอย่างมีประสิทธิภาพ การจัดตั้งหน่วยงานกลางที่รับผิดชอบด้านการบริหารจัดการข้อมูลโดยเฉพาะ การลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลอย่างต่อเนื่อง และการส่งเสริมวัฒนธรรมข้อมูลควบคู่กับการมีส่วนร่วมของประชาชนผ่านระบบดิจิทัล ซึ่งแนวทางดังกล่าวสามารถประยุกต์ใช้กับบริบทของรัฐสภาไทย โดยเฉพาะการจัดตั้งคณะกรรมการธรรมาภิบาลข้อมูล การพัฒนามาตรฐานข้อมูลร่วม และการเปิดเผยข้อมูลอย่างมีประสิทธิภาพข้อเสนอเชิงนโยบายจากการศึกษานี้ ได้แก่ (1) การจัดทำนโยบายข้อมูลระดับองค์กรที่ชัดเจน มีตัวชี้วัดผลสัมฤทธิ์ (Outcome-based KPI) (2) การจัดตั้งศูนย์บริหารจัดการข้อมูลรัฐสภา (Parliamentary Data Governance Unit) (3) การพัฒนามาตรฐานข้อมูลกลาง เช่น เมทาดาทา (Metadata) และแบบจำลองข้อมูลร่วม (Common Data Model) (4) การเสริมสร้างวัฒนธรรมข้อมูล และการมีส่วนร่วมของประชาชนอย่างแท้จริงผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัล ซึ่งผลการศึกษาครั้งนี้มีความสำคัญต่อการยกระดับการบริหารจัดการข้อมูลของสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรให้มีความโปร่งใส ยืดหยุ่น และขับเคลื่อนด้วยข้อมูล เพื่อเป็นรากฐานของการพัฒนาสู่รัฐสภาอัจฉริยะ (SMART Parliament) อย่างเป็นระบบและยั่งยืน