BUYRAK FAOLIYATI PASAYGANDA KISLOTALANISHNING MONOTSITLAR ORQALI QON TOMIR QATTIQLASHUVI VA GIPERTONIYA RIVOJIGA TA'SIRI

Surunkali buyrak kasalligi (SBK) global aholining qariyb 10-15% ni qamrab olgan holda, yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanishining mustaqil xavf omili hisoblanadi. SBKda kuzatiladigan metabolik atsidoz — buyrakning vodorod ionlarini chiqarib yuborish va bikarbonatni regeneratsiya qilish qobiliyatining pasayishi natijasida rivojlanadigan patologik holat bo'lib, uning tarqalishi glomerulyar filtratsiya tezligining 60 ml/min/1.73m² dan pastga tushishi bilan 20-30% ga etadi [1]. So'nggi o'n yillikdagi tadqiqotlar metabolik atsidozning nafaqat mushaklarning katabolizmi va suyak mineral zichligining pasayishiga, balki immun hujayralar, xususan, monotsitlarning fenotipi va funksiyasiga chuqur ta'sir ko'rsatishi orqali yurak-qon tomir patologiyalari rivojiga hissa qo'shishini isbotladi [2]. Monotsitlar — organizmning birinchi chiziq himoya hujayralari sifatida, ikkilamchi fenotipik o'zgarishlarga uchrab, SBK sharoitida patogenetik ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, past pH muhiti (pH <7.35) monotsitlarda CaSR (kaltsiy sezuvchi retseptor) ekspressiyasining pasayishiga olib keladi, bu esa ularning qon tomir devoridagi ektopik minerallashuvni (kalsifikatsiyani) inhibe qilish qobiliyatini 40-50% ga kamaytiradi [3]. Ushbu jarayon natijasida arterial devorning qattiqlashuvi (arterial stiffness) rivojlanadi, bu esa o'z navbatida sistolik qon bosimining oshishiga va gipertoniyaning progressiyasiga sabab bo'ladi. Ushbu maqolada metabolik atsidozning monotsitlar orqali qon tomir kalsifikatsiyasi va gipertoniya patogeneziga ta'sir qilish mexanizmlari batafsil yoritilgan. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, atsidoz sharoyitida monotsitlarning fenotip klassik (CD14++CD16-) monitoringdan yallig'lanishga qarshi (CD14+CD16++) yo'nalishga siljiydi, ular tomonidan yallig'lanish sitokinlari (IL-1β, IL-6, TNF-α) ishlab chiqarilishi 2-3 barobar ortadi [4]. Shu bilan birga, monotsitlarning CaSR retseptorlari soni va funksional faolligi sezilarli darajada pasayadi. Ushbu ikki tomonlama o'zgarish — yallig'lanish potentsialining oshishi va kalsifikatsiyaga qarshi himoya mexanizmlarining zaiflashishi — qon tomir devoridagi silliq mushak hujayralarining osteogenik transformatsiyasini rag'batlantiradi [5]. Natijada, medial va intimal kalsifikatsiya rivojlanib, arterial rijidlik (qattiqlik) indekslari — aortal puls to'lqin tezligi (PWV) va kardiovaskulyar evristik indeks — sezilarli o'sadi [6]. Bundan tashqari, atsidoz tomonidan qo'zg'atilgan monotsitlar disfunksiyasi renin-angiotenzin-aldosteron tizimining (RAAS) faollashuviga olib keladi. Monotsitlar tomonidan ishlab chiqarilgan IL-6 va TNF-α buyrak va qon tomir devoridagi angiotenzinogen ekspressiyasini kuchaytirib, angiotenzin II darajasini oshiradi [7]. Bu esa vazokonstriksiyani kuchaytirib, natriy va suvning reabsorbsiyasini oshirib, gipertoniyaning saqlanib qolishiga va yomonlashishiga sabab bo'ladi. Ushbu murakkab patofiziologik tarmoqlarni tushunish SBK bilan og'rigan bemorlarda kardiovaskulyar asoratlarning oldini olish va davolashning yangi strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi. Xususan, monotsitlardagi CaSR ekspressiyasini tiklashga yoki ularning yallig'lanish faolligini kamaytirishga qaratilgan terapevtik yondashuvlar (masalan, kaltsimimetiklar, SGLT2 ingibitorlari) istiqbolli yo'nalish hisoblanadi [8].