การสร้างความร่วมมือในการจัดการปัญหาขยะทะเล: กรณีศึกษาชายหาดบางแสน เทศบาลเมืองแสนสุข อำเภอเมือง จังหวัดชลบุรี

วิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งหมายศึกษาเกี่ยวกับความร่วมมือในการจัดการขยะทะเล บริเวณชายหาดบางแสน เนื่องจากปัญหาขยะทะเลเป็นปัญหาที่ทุกภาคส่วนให้ความสำคัญและเป็นวาระแห่งชาติที่ต้องเร่งดำเนินการแก้ไข ซึ่งในพื้นที่บริเวณชายหาดบางแสนมีลักษณะเป็นแอ่งกระทะจึงประสบปัญหาขยะทะเลมาอย่างต่อเนื่อง มีความพยายามในการสร้างความร่วมมือร่วมกับภาคส่วนต่าง ๆ เพื่อร่วมดำเนินกิจกรรม โครงการที่เกี่ยวข้องในการจัดการขยะจำนวนมาก แต่ขณะเดียวกันชายหาดบางแสนก็ยังประสบปัญหาขยะทะเลอยู่ การศึกษาครั้งนี้จึงมุ่งเน้นศึกษา วิเคราะห์ ใน 4 ประเด็น คือ (1) แนวทางและมาตรการในการแก้ไขปัญหาขยะทะเลของรัฐบาลที่นำไปสู่การดำเนินการในระดับท้องถิ่น (2) บทบาทความร่วมมือและปฏิสัมพันธ์ของตัวแสดงต่าง ๆ ที่เข้ามามีส่วนเกี่ยวข้องในการแก้ไขปัญหาขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสน (3) เงื่อนไขและปัจจัยที่ส่งผลต่อร่วมมือในการแก้ไขปัญหาขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสนของตัวแสดงต่าง ๆ และ (4) รูปแบบความร่วมมือที่มีประสิทธิผลในการจัดการปัญหาขยะทะเลในระดับพื้นที่ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพในการศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อแสวงหาคำตอบการวิจัย ใช้การเก็บข้อมูลจากการเก็บรวบรวมเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องและใช้การสังเกตอย่างมีส่วนร่วมและการสัมภาษณ์บุคคลที่เกี่ยวข้องในลักษณะคำถามเชิงลึก ซึ่งผู้ที่จะสัมภาษณ์ ได้แก่ เจ้าหน้าที่รัฐ ประชาชน องค์กร และเครือข่ายผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง จากผลการศึกษาในประเด็นต่าง ๆ พบว่า 1) ประเด็นแนวทางและมาตรการในการแก้ไขปัญหาขยะทะเลของรัฐบาลที่นำไปสู่การดำเนินการในระดับท้องถิ่น พบว่า ปัญหาขยะทะเลเป็นประเด็นปัญหาสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนที่ทั่วโลกให้ความสำคัญ ซึ่งประเทศไทยได้ให้ความสำคัญและกำหนดเป็นวาระแห่งชาติที่ต้องเร่งดำเนินการ รวมทั้งกำหนดกรอบแนวทางในการดำเนินงานระบุไว้ในแผนสำคัญ ๆ ของประเทศ ซึ่งมุ่งเน้นกรอบแนวทางในการจัดการขยะทะเล 3 ส่วน คือ การจัดการขยะมูลฝอยที่อยู่บนบก การจัดการไม่ให้ขยะมูลฝอยรั่วไหลลงสู่แหล่งน้ำ และการจัดการขยะที่ลอยอยู่ในน้ำ พร้อมทั้งมอบหมายให้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) เป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินการให้บรรลุเป้าหมายในระยะยาว ซึ่ง ทส. ได้จัดทำกรอบการดำเนินการในภาพรวม พร้อมทั้งถ่ายทอดพันธกิจดังกล่าวไปยังหน่วยงานภายใต้สังกัดที่อยู่ในส่วนกลาง ภูมิภาค และท้องถิ่น เพื่อนำแนวทาง มาตรการดังกล่าวไปสู่การปฏิบัติร่วมกับภาคส่วนที่เกี่ยวข้องอย่างเป็นรูปธรรมต่อไป 2) ประเด็นบทบาทความร่วมมือและปฏิสัมพันธ์ของตัวแสดงต่าง ๆ ที่เข้ามามีส่วนเกี่ยวข้องในการแก้ไขปัญหาขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสน พบว่า ตัวแสดงที่เกี่ยวข้องในการบริหารจัดการขยะทะเลครบทั้งวงจร ตั้งแต่ต้นทางขยะที่อยู่บนบกไปจนถึงปลายทางขยะที่ลอยอยู่ในทะเลที่มีการดำเนินการร่วมกันอย่างเป็นรูปธรรมและส่งผลโดยตรงต่อการบริหารจัดการขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสน สามารถแบ่งผู้มีส่วนเกี่ยวข้องได้ออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ ๆ ดังนี้ หน่วยงานภาครัฐ ประกอบด้วย เทศบาลเมืองแสนสุข สำนักงานทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งที่ 2 สำนักงานสิ่งแวดล้อมภาคที่ 13 สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดชลบุรี หน่วยงานภาคประชาสังคมและสถาบันการศึกษา ประกอบด้วย มหาวิทยาลัยบูรพา เครือข่ายชุดฉลามขาวชลบุรี ผู้ประกอบการบริเวณชายหาด และภาคเอกชน ในการการบริหารจัดการขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสนแต่ละภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมและมีบทบาทในการดำเนินการที่แตกต่างกัน ผ่านกลไกความร่วมมือที่นำไปสู่จุดมุ่งหมายเดียวกัน โดยกลไกความร่วมดังกล่าว ไม่ได้มีการจัดตั้งเป็นหน่วยงาน กลุ่ม หรือกำหนดโครงสร้างการทำงานสำหรับการบริหารจัดการขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสนโดยเฉพาะ หรือเป็นเครือข่ายจากการรวมกลุ่มของตัวแสดงต่าง ๆ ไม่มีการกำหนดบทบาทหน้าที่ ระดับความสัมพันธ์ ความร่วมมือในการบริหารจัดการขยะทะเล บริเวณชายหาดบางแสนเป็นการดำเนินการร่วมกันอย่างหลวม ๆ ในลักษณะการรวมกลุ่มย่อย ๆ หลาย ๆ กลุ่มผ่านโครงสร้างการดำเนินงานตามอำนาจหน้าที่ของแต่ละหน่วยงาน หรือเป็นการกำหนดบทบาท อำนาจหน้าที่ ระดับของความร่วมมือจากเงื่อนไข หรือข้อบังคับที่บังคับใช้เฉพาะกลุ่มนั้น ๆ ให้ร่วมในการดำเนินการ ซึ่งแม้จะไม่ได้กำหนดให้ต้องจัดการขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสนโดยตรง แต่เป็นการกำหนดเงื่อนไข หลักเกณฑ์ที่ส่งผลต่อการบริหารจัดการขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสน 3) เงื่อนไขและปัจจัยที่ส่งผลต่อร่วมมือในการแก้ไขปัญหาขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสนของตัวแสดงต่าง ๆ พบว่าประกอบด้วยปัจจัยสำคัญ 4 ประการ คือ (1) เครือข่ายความร่วมมือในระดับชุมชนที่เข้มแข็ง (2) การเสริมสร้างการทำงานร่วมกันให้มีความชัดเจนและความต่อเนื่อง (3) ผู้นำที่เข้มแข็งและเชื่อมโยงเครือข่าย และ (4) การบูรณาการการทำงานระหว่างหน่วยงาน 4) ประเด็นรูปแบบความร่วมมือที่มีประสิทธิผลในการจัดการปัญหาขยะทะเลในระดับพื้นที่ พบว่าการบริหารจัดการปัญหาขยะทะเลบริเวณชายหาดบางแสนให้ยั่งยืนนั้น ควรมีการดำเนินการใน 2 รูปแบบควบคู่กัน คือ การบริหารจัดการบนฐานแห่งขอบเขตภาระหน้าที่ เพื่อสร้างเครือข่ายความร่วมมือที่เป็นรูปธรรม และการสร้างเครือข่ายความร่วมมือในระดับชุมชนที่เข้มแข็ง เพื่อส่งเสริมให้เกิดความต่อเนื่องในการดำเนินการในระยะยาวอย่างยั่งยืน การบริหารจัดการขยะทะเลให้มีประสิทธิภาพและยั่งยืนนั้นมีความท้าทายและต้องอาศัยการบูรณาการการทำงานร่วมกันทุกภาคส่วน ดังนั้นในการจัดการจึงต้องมุ่งเน้นนโยบายเชิงรุกควบคู่ไปกับนโยบายเชิงรับ โดยมีการศึกษา วิเคราะห์ อย่างรอบคอบ ครอบคลุมการดำเนินการในพื้นที่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ อย่างเป็นระบบ โดยให้ความสำคัญกับปัจจัยทางด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม รวมทั้งให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของประชาชน เพื่อนำไปสู่การแก้ไขปัญหาขยะทะเลอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน รวมทั้งต้องเพิ่มการกระจายอำนาจในการจัดการสิ่งแวดล้อมให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้มีศักยภาพ และพร้อมที่จะเป็นตัวกลางในการประสานและเอื้ออำนวยให้เกิดความร่วมมือของทุกภาคส่วนอย่างแท้จริง