Middenpaleolithische archeologie in de diepe bodem van het Markermeer

<p>Rijkswaterstaat heeft tussen 2017 en 2020 de Houtribdijk (de dijk die tussen Enkhuizen en Lelystad het Markermeer van het IJsselmeer scheidt) versterkt en van natuurvriendelijke oevers voorzien. Het hiervoor benodigde zand is lokaal gewonnen uit enkele tientallen meters diepe putten in het Markermeer. Omdat bij deze zandwinning mogelijk archeologische vindplaatsen bedreigd zouden kunnen worden, is voorafgaand aan de winning door ADC ArcheoProjecten archeologisch onderzoek uitgevoerd ter plaatse van de zandwinlocaties. Dit heeft onder andere geresulteerd in een vindplaats uit het Mesolithicum1 op de top van het pleistocene dekzand.2 Echter, de allerdiepste stratigrafie, vanaf de Formatie van Kreftenheye en dieper (ca. 12 m –NAP tot bodem zandwinputten), is tot nu toe nog niet onderzocht, terwijl hiertoe volgens het PvE “twee steekboringen dienen te worden uitgevoerd tot de onderkant van de zandwinputten (ca. 32 m – NAP)”. Wel is er in de beide zandwinputten uitgebreid geotechnisch onderzoek uitgevoerd, waarbij een grote hoeveelheid kernen van (diepe) steekboringen beschikbaar is gekomen. Daarmee zou het opnieuw verrichten van boringen mogelijk achterwege kunnen worden gelaten. Behalve dat hergebruik van deze gegevens en kernen een aanzienlijke kostenbesparing oplevert, was het door het grote aantal beschikbare boringen aan de hand van de boorbeschrijvingen van het geotechnisch onderzoek mogelijk een gerichte keuze te maken en te bepalen welke van deze kernen het meest geschikt zouden kunnen zijn voor dit deel van het archeologische onderzoek. In het voorjaar van 2019 is daarom een eerste onderzoeksopzet opgesteld voor deze alternatieve onderzoeksmethode. Tegelijk kwam, volledig onafhankelijk hiervan, het bericht dat een aantal amateurarcheologen / vrijwilligers in het inmiddels langs de Houtribdijk opgespoten zand enkele vuurstenen voorwerpen hadden aangetroffen. Bovendien is, geheel bij toeval, door één van de auteurs van dit rapport, J.A.A. Bos, op het noordstrand van de Marker Wadden een vuursteenafslag opgeraapt. Alle genoemde artefacten konden volgens een eerste determinatie in het Midden-Paleolithicum worden gedateerd.3 Helaas ontbreekt elke context van deze vondsten, behalve dat uiteraard bekend is waar de beide zandwinputten liggen en dat deze putten tot ca. 40 m –NAP zijn aangelegd. Het bericht van de vuursteenvondsten leidde tot het idee om het in het PvE voorgestelde onderzoek meer concreet toe te spitsen op uitwerking van het aangetroffen materiaal en deze alsnog context te geven door de boorkernen te onderzoeken op de aanwezigheid van de meest waarschijnlijke voormalige bodems en daarmee alsnog de meest waarschijnlijke herkomst van de vondsten te achterhalen. Dit voorstel tot wijziging is in nauw overleg met de archeologische begeleidingscommissie tot stand gekomen. Het onderzoek bestond uit twee onderdelen: uitwerking van het aangetroffen vondstmateriaal en laboratoriumanalyses aan een gerichte selectie van boorkernen (in ieder geval kernen A14, A19 en A22).</p><p>In het opgespoten zand van de Marker Wadden en de Houtribdijk zijn meer dan 150 artefacten gevonden die met grote waarschijnlijkheid door Neanderthalers werden achtergelaten. In culturele termen betekent dit dat ze dateren uit het Midden-Paleolithicum (als geheel ca. 300.000-40.000 jaar geleden), wat onder meer blijkt uit de aanwezigheid van een aantal typische Levallois-producten. Uit het scala aan oppervlakteveranderingen en verweringsverschijnselen, zoals afronding, krassen en botskegels, moeten we concluderen dat het merendeel van de artefacten afkomstig is uit grindhoudende fluviatiele afzettingen. Twee afslagen vertonen geen (waarneembare) sporen van rolling en zijn als ‘Steentijd onbepaald’ geclassificeerd; we kunnen echter niet uitsluiten dat ze ook uit het Midden-Paleolithicum dateren. Een lange ongelijkbenige driehoek of driehoekig steilgeretoucheerde kling dateert uit het Mesolithicum en zal uit de Formatie van Boxtel afkomstig zijn</p>