แก้มลิงกับชุมชน: ภววิทยาของโครงสร้างพื้นฐานการจัดการน้ำในพื้นที่ลุ่มต่ำบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ดุษฎีนิพนธ์นี้ใช้กรอบคิดแบบวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีศึกษา (STS) เพื่อทำความเข้าใจการบริหารจัดการน้ำในสถานการณ์น้ำท่วมวิกฤติในบริเวณพื้นที่ลุ่มเจ้าพระยาตอนล่าง โดยมีโครงสร้างพื้นฐานแก้มลิงบางบาลในจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเป็นจุดศูนย์กลางการศึกษา พบว่าการเกิดน้ำท่วมในพื้นที่แก้มลิงบางบาลหรือในคันกั้นน้ำไม่ได้มีสาเหตุมาจากธรรมชาติโดยตรง แต่เป็นน้ำท่วมเชิงประดิษฐ์ภายใต้ความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติของน้ำ การบริหารจัดการโดยมนุษย์ และโครงสร้างพื้นฐานทางวัตถุ เพื่อทำให้ปฏิบัติการควบคุมกักเก็บน้ำไว้ในพื้นที่ลุ่มต่ำทุ่งบางบาลเกิดขึ้นได้ ส่วนการท่วมของน้ำในพื้นที่นอกคันกั้นน้ำจะมีความสัมพันธ์ระหว่างการปล่อยน้ำท้ายเขื่อนเจ้าพระยากับระดับความสูงของตลิ่งของชุมชนแต่ละแห่งเป็นหลัก ระดับน้ำท่วมที่เพิ่มสูงขึ้นอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นที่ชุมชนตามริมน้ำ การเปลี่ยนการไหลของน้ำโดยโครงสร้างพื้นฐานชลศาสตร์ ความพยายามควบคุมน้ำเพื่อปกป้องพื้นที่สำคัญทางเศรษฐกิจ รวมถึงปัจจัยทางธรรมชาติที่ผันผวนไม่แน่นอนมากขึ้นด้วย แก้มลิงบางบาลเกิดขึ้นจากการปฏิบัติในแผนบรรเทาอุทกภัยลุ่มเจ้าพระยาตอนล่างมีเป้าหมายเพื่อช่วยบรรเทาอุทกภัยให้แก่พื้นที่ตอนล่างของอยุธยาลงไปยังกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ซึ่งเป็นพื้นที่ศูนย์กลางทางเศรษฐกิจและการเมืองของประเทศ การทำงานของแก้มลิงบางบาลจึงไม่ได้เกิดขึ้นเพื่อตอบสนองต่อปัญหาน้ำท่วมของคนในท้องถิ่นแต่อย่างใด แต่กลับส่งผลกระทบต่อการดำรงอยู่ของผู้คนและสรรพสิ่งในพื้นที่และโดยรอบทุ่งบางบาลอย่างรุนแรง ทั้งในทางกายภาพและความขัดแย้งทางสังคมจากการบริหารจัดการน้ำ แก้มลิงบางบาลเป็นพื้นที่ลุ่มต่ำเกษตรกรรมขนาดใหญ่ที่ประกอบขึ้นจากสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิต เช่น ทุ่งนา ชุมชน บ้านเรือน บ่อทราย โครงสร้างพื้นฐานต่าง ๆ รวมไปถึงสิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิดพันธุ์ที่ดำรงอยู่ภายในทุ่ง ซึ่งทั้งหมดต่างเคลื่อนไหวและส่งผลต่อข่ายใยความสัมพันธ์ของทุ่งบางบาลตลอดเวลาท่ามกลางสถานการณ์น้ำท่วมที่มีแนวโน้มจะรุนแรงยิ่งขึ้น การตระหนักรู้ทางภววิทยาของดินดอนสามเหลี่ยมเจ้าพระยาและการมีอยู่ของสิ่งต่าง ๆ ที่เข้ามาพัวพันอยู่ในโครงสร้างพื้นฐานแก้มลิงบางบาลนี้ จึงมีความสำคัญต่อการทบทวนแนวทางการพัฒนาและการบริหารจัดการน้ำ ซึ่งควรจะมีความละเอียดอ่อนต่อสภาพแวดล้อมทางนิเวศ และให้ความสำคัญต่อผู้ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมในพื้นที่จริงมากยิ่งขึ้นไปพร้อมกัน