SHAHAR KO'CHA VA YO'LLARIDA YOMG'IR SUVLARINI OQIZISH TIZIMINING GIDROLOGIK VA GIDRAVLIK HISOBLASH USULLARINING ZAMONAVIY HOLATI VA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI

Shaharlarning jadal urbanizatsiyasi, suv o‘tkazmaydigan qoplamalar ulushining ortishi va ekstremal yog‘ingarchiliklar xavfining kuchayishi yomg‘ir suvlarini oqizish tizimlarini loyihalash yondashuvlarini qayta ko‘rib chiqishni talab etmoqda. Maqolaning maqsadi shahar ko‘cha va yo‘llarida yomg‘ir suvlari oqimini hisoblashda qo‘llaniladigan gidrologik va gidravlik usullarni tizimli qiyoslash hamda ularni Toshkent sharoitida qo‘llash uchun yagona metodik ketma-ketlikni taklif etishdan iborat. Tadqiqot adabiyotlar tahlili, qiyosiy-tizimli yondashuv va me’yoriy hujjatlarni tahlil qilish asosida bajarildi. Rational, SCS-CN, SWMM, HEC-HMS, Manning va Darcy–Weisbach yondashuvlarining vazifalari, afzalliklari va cheklovlari baholandi. Shuningdek, SuDS, LID va WSUD konsepsiyalarining urban drenajga integratsiyasi ko‘rib chiqildi. Tahlil natijasida Rational usulini kichik va o‘rta suv yig‘ilish havzalarida dastlabki maksimal oqim sarfini baholash, Manning tenglamasini erkin oqimli drenaj quvurlarining boshlang‘ich gidravlik parametrlarini tanlash, SWMM yoki HEC-HMSni esa murakkab tizimlarni ssenariyli tekshirish uchun qo‘llashdan iborat ketma-ketlik taklif qilindi. Ushbu yondashuv Toshkent sharoitida GIS, mahalliy yog‘ingarchilik ma’lumotlari va raqamli modellashtirishni birlashtirish imkonini beradi. Maqolaning ilmiy-amaliy qiymati usullarni alohida emas, balki loyiha bosqichlari bo‘yicha yagona metodik tizimga birlashtirish taklifida namoyon bo‘ladi. Yondashuv keyingi bosqichda mahalliy kuzatuv ma’lumotlari bilan kalibrlanishi lozim.