การแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐประเภทสาธารณสมบัติของแผ่นดินซึ่งประชาชนใช้ร่วมกัน: กรณีศึกษาการนำนโยบายไปปฏิบัติของกรมที่ดิน กระทรวงมหาดไทย

การศึกษาค้นคว้าอิสระในครั้งนี้ ใช้วิธีการศึกษาด้วยการวิจัยเชิงคุณภาพ ประเภทวิธีการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลการดำเนินการ และแนวทางในการนำนโยบายเกี่ยวกับการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐประเภทสาธารณสมบัติของแผ่นดินซึ่งประชาชนใช้ร่วมกันตามภารกิจของกรมที่ดินไปปฏิบัติ โดยทำการศึกษาค้นคว้าและรวบรวมข้อมูลจากเอกสาร ตำรา หนังสือ กฎหมาย ระเบียบ คำสั่ง หนังสือสั่งการ หรือแหล่งข้อมูลต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐประเภทสาธารณสมบัติของแผ่นดินซึ่งประชาชนใช้ร่วมกัน รวมถึงงานวิจัยและเอกสารของหน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้อง ผลการศึกษาพบว่า การบุกรุกที่ดินเริ่มต้นจากการที่ประชาชนมีความเข้าใจที่คาดเคลื่อนสำหรับที่รกร้างว่างเปล่าที่ไม่มีผู้ใดเป็นเจ้าของ ที่ดินถูกยกระดับและมองว่าเป็นสินค้า เกิดการซื้อขายที่ดิน ทำให้เกษตรกรหรือเจ้าของที่ดินเดิมต้องหาแหล่งทำกินใหม่ ปัจจุบันปัญหาการบุกรุกที่ดินยังคงดำเนินอยู่อย่างต่อเนื่อง ส่วนหนึ่งอาจเกิดจากความไม่ชัดเจนในแนวเขตที่ดินของรัฐ หรือความเปลี่ยนแปลงของสภาพพื้นที่ ทำให้ที่ดินดังกล่าวหมดสภาพความเป็นสาธารณประโยชน์ โดยผลจากการนำนโยบายการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐประเภทสาธารณสมบัติของแผ่นดินซึ่งประชาชนใช้ร่วมกันไปปฏิบัติ พบว่า คณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (คทช.) มีหน้าที่สำคัญในการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐ ทั้งในด้านการช่วยเหลือเยียวยาประชาชนที่ได้รับความไม่เป็นธรรมจากการขอให้ออกจากที่ดินทำกินซึ่งเป็นที่ดินที่เข้ามาทำประโยชน์ด้วยการบุกรุกพื้นที่ว่างหรือพื้นที่ของรัฐ รวมถึงการไม่ทอดทิ้งให้ประชาชนหาเลี้ยงชีพเพียงลำพัง ปัจจัยที่สนับสนุนการขับเคลื่อนนโยบายฯ คือ การมีกฎหมาย ระเบียบ และคณะกรรมการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐ (กบร.) ในด้านของปัญหา อุปสรรค และข้อท้าทายจากการนำนโยบายไปปฏิบัติ พบว่า การขาดการสร้างการตระหนักรู้ให้กับประชาชนในด้านการประชาสัมพันธ์ระหว่างหน่วยงานรัฐและประชาชน รวมถึงประเด็นทางการเมืองท้องถิ่นและความมั่นคงระหว่างประเทศ ซึ่งเป็นประเด็นละเอียดอ่อน โดยหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบไม่อาจดำเนินการได้เพียงลำพัง แต่ต้องมีการขับเคลื่อนงานผ่านการบูรณาการการทำงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้เข้ามามีส่วนร่วมในการออกมาตรการหรือนโยบายที่เกี่ยวข้องในด้านการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐ ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐประเภทสาธารณสมบัติของแผ่นดินซึ่งประชาชนใช้ร่วมกันไปปฏิบัติ คือ (1) การปรับลดกระบวนการในการดำเนินตามนโยบายฯ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในด้านการส่งข้อมูลเพื่อให้หน่วยงานส่วนกลางพิจารณาอนุมัติดำเนินการ ควรมีการมอบอำนาจให้กับผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นผู้พิจารณาอนุมัติได้ รวมถึงการกระจายอำนาจให้กับคณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติระดับจังหวัดมีอำนาจในการตัดสินใจภายใต้การดำเนินโครงการได้มากยิ่งขึ้น (2) หน่วยงานที่เกี่ยวข้องในด้านการแก้ไขปัญหาที่ดิน ควรมีการบูรณาการการทำงานร่วมกันเพื่อพัฒนาระบบการจัดบริการในด้านการจัดสรรที่ดินทำกินให้กับประชาชนในรูปแบบการให้บริการจุดเดียว (One Stop Service) (3) กรมที่ดิน ควรมีการออกกฎหมาย ระเบียบ หรือมาตรการ ให้มีแนวทางที่ชัดเจนและเป็นไปในทิศทางเดียวกัน โดยการจัดทำหรือจัดระเบียบให้กับกฎหมาย ระเบียบ หรือมาตรการในด้านการแก้ไขปัญหาการบุกรุกที่ดินอย่างชัดเจน (4) กรมที่ดินอาจมีบทบาทในการเป็นหน่วยงานกลางสำหรับการประสานความร่วมมือเพื่อบูรณาการการทำงานร่วมกับหน่วยงานภาคเอกชนและภาคประชาสังคมการเปิดโอกาสในการสร้างเครือข่าย และ (5) ทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในด้านการดำเนินงานเพื่อแก้ไขปัญหาที่ดิน ควรมีการสร้างการตระหนักรู้ให้กับประชาชนทุกระดับ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กรมที่ดินที่มีบทบาทหน้าที่ในด้านการแก้ไขปัญหาที่ดิน