Toren aan de Zuiderzee

<p>In opdracht van de gemeente Harderwijk heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau van 24 t/m 28 november 2014 een archeologische opgraving uitgevoerd aan de overzijde van pannenkoekenrestaurant Papa Beer aan de Strandboulevard Oost in Harderwijk.</p><p>Tijdens het onderzoek werd een rechthoek aan muurwerk blootgelegd. De oudste fase (fase I) bleek een solitaire toren die rondom door water werd omgeven. De toren vormde een rechthoek van 13,5 x 9,75 m. De toren was van baksteen en van oorsprong bekleed met platen van Bentheimer zandsteen. Baksteen en zandsteen vormden vanaf het begin een eenheid. Eerst werden de platen gesteld en vervolgens aan de achterzijde aangemetseld met baksteen tot de gewenste dikte was bereikt. Later zijn aan de zeezijde platen verwijderd en vervangen door een baksteen klamp zodat muren van 2,75 m dikte ontstonden. Waarschijnlijk werden de zandstenen platen verhakt om onder andere dienst te doen als ankerblok met zwaluwstaart. De muren zijn aangetroffen tussen 1,43 m +NAP en 0,1 m +NAP aan de noordzijde en 0,42 m +NAP aan de zuidzijde.</p><p>In fase II is een minder zware muur gebouwd die onder een tamelijk scherpe hoek op de zuidwestzijde van de rechthoekige toren aan liep en daar koud tegenaan stond. De muur was in eerste instantie 0,8 m dik en was opgebouwd met rode baksteen van formaat 26 x 13 x 6 cm met een tienlagenmaat van 68 cm. De muur liep met een knik naar de hoek van de middeleeuwse stad en sloot aan op een eerder bij straatwerkzaamheden opgetekende muur voor restaurant Papa Beer.</p><p>Binnen de scherpe hoek van fasen I en II is op een onbekend moment een diep liggend bouwsel gemetseld met een gewelf. In welke fase de muur met overwelving geplaatst moet worden, blijft onduidelijk. Een kleine aanwijzing over de gang van zaken is misschien te vinden in het feit dat er wat stenen uit de muur van fase II waren gevallen, aan de binnenzijde vlak boven het aangetroffen gewelf. Dit kan eigenlijk alleen worden verklaard als we aannemen dat deze verdwenen bakstenen naar beneden zijn gevallen en dus dat er in de muur een doorgang was in het verlengde van de overwelving, misschien in de vorm van een boog in de muur die later gedeeltelijk is ingestort. Interessant in dit verband is een krantenartikel uit 1933 dat melding maakt van het aantreffen van een gang evenwijdig aan de haven bij graaf- en sloopwerkzaamheden. Als de veronderstelling klopt dat er in fase I water was tussen de stad en de rechthoekige toren, dan leidt dit alles tot de hypothese dat dit water in fase II (de feitelijke bouw van het rondeel) is overkluisd.</p><p>Gezien de gebruikte steenformaten is er genoeg aanleiding om fase I van het latere rondeel te beschouwen als een laat-15e-eeuws/eventueel vroeg 16e-eeuws torengebouw. Het ligt op de hoek van de stadsmuren die een stadsuitbreiding uit rond 1425 omsluiten. De solitaire natuurstenen toren uit fase I kan in verband gebracht worden met een in 1503 genoemde ‘Zeetoren’. In 1525 was er sprake van werkzaamheden aan het ‘Bolwerck inden zee’. Het lijkt erop dat de toren in dat jaar uitgebouwd werd tot een rondeel als onderdeel van een groter vestingwerk. Met zeer grote waarschijnlijkheid betreft het de tweede bouwfase zoals die bij de opgraving is blootgelegd.</p>