Bureauonderzoek Kommerzijl Wijk 15

<p>In februari 2024 is in opdracht van Visser & Smit Hanab door Antea Group een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor Kommerzijl Wijk 15 (gemeente Westerkwartier). Aanleiding voor het onderzoek is de aanleg van kabels en leidingen en de bouw van trafohuisjes in het dorp. Voorafgaand aan het bureauonderzoek is er een quickscan uitgevoerd. Hieruit bleek een bureauonderzoek noodzakelijk te zijn voorafgaand de werkzaamheden.</p><p>

Kommerzijl ligt in het Groningse wierdenlandschap. Dit gebied werd gevormd in het pleistoceen. Deze afzettingen zijn echter verdwenen onder recentere kleiafzettingen. In het pleistoceen was een deel van Nederland bedekt door landijs. Hieronder stroomden smeltwaterrivieren en grondmorenes. Door de druk van het landijs werden keien, grind, zand en leem vermalen tot keileem. Deze pleistocene afzettingen zijn echter verdwenen onder recentere kleiafzettingen. Na de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het klimaat warmer en begon de ijskap ten noorden van Nederland te smelten. Het Noordzeebekken liep door het stijgende zeewater vol. Zo werden geulen en slenken gevuld met zeezand, klei en veen. Langs de randen van het keileemplateau en de oevers van de Hunze- en Fivelboezem vormden zich kwelderruggen. De aanwas van dit nieuwe kweldergebied maakte de aanleg van wierden mogelijk. Dit waren opgehoogde plekken die vanaf de ijzertijd in het natte landschap werden opgeworpen om nederzettingen te beschermen tegen overstromingen. In de middeleeuwen werden de kweldergebieden bedijkt.</p><p>

De eerste verwijzing naar Kommerzijl komt uit de 17e eeuw. Daarvoor werd het dorp Opslachterzijl genoemd. De naam verwijst naar de schutsluis waarop het dorp ontstond. ‘Kommer’ verwijst misschien naar de haven achter de dijk of het kan verwijzen naar de zorg die gepaard ging met de aanleg en het onderhoud van de zijl. Op de plek van Kommerzijl was circa 1572 een schans aanwezig voor de zoutwinning van vloedwater. Ook lag Kommerzijl strategisch ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog en kwam het regelmatig in Spaanse of Staatse handen. Na de oorlog raakte de schans buiten gebruik. Bij Kommerzijl werd er toen een sluis aangelegd, met een dijk. Rondom de zijlen ontstond uiteindelijk het dorp Kommerzijl. De sluis bij Kommerzijl werd rond 1900 vervangen, omdat het in 1877 haar functie verloor. Er werd een nieuw exemplaar geplaatst dat voor de waterdoorlating en waterkering werd gebruikt, en als keersluis diende. Deze is ook in de vorige eeuw gerenoveerd. Door de bedijking van de regio kwamen er steeds meer mensen in het dorp wonen.</p><p>

In het plan- en omgevingsgebied zijn er diverse onderzoeken uitgevoerd. Bij slechts één werkzaamheid werden ter hoogte van het oude kerkhof aan de Tuinbouwstraat een archeologische waarneming gedaan in de vorm van menselijk botmateriaal. </p><p>

Concluderend kunnen binnen het plangebied archeologische resten worden aangetroffen uit de ijzertijd tot en met de nieuwe tijd. Hieruit komt het volgende advies voort:</p><p>

Plangebied </p><p>
Voor het gehele gebied geldt een archeologische verwachting. Voor een groot deel is die verwachting laag. Hiervoor hoeft op basis van het vigerend beleid geen archeologisch onderzoek plaats te vinden. Voor een deel van het plangebied is op basis van de hoge verwachting een Waarde Archeologie-3 vastgesteld. Er is in deze zone een archeologisch onderzoek noodzakelijk wanneer het aanbrengen of verwijderen van ondergrondse transport-, energie-, telecommunicatie- of andere leidingen en de daarmee verband houdende constructies groter zijn dan 50 m2 en/of dieper worden aangelegd dan 0,5 m-mv. Voor bouwwerken geldt dat er archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij bodemingrepen groter dan 50m2.</p><p>

Kabelwerkzaamheden</p><p>
In het hele plangebied komen reeds kabels en leidingen voor, zoals de KLIC heeft uitgewezen. Wanneer de werkzaamheden alleen het vervangen van kabels en leidingen betreft, kan er vanuit worden gegaan dat er gewerkt zal gaan worden in oude kabelsleuven, waar de bodem reeds geroerd is. Alleen als er sprake is van de aanleg van nieuwe kabelsleuven door middel van een open ontgraving in de historische kern van Kommerzijl, is het noodzakelijk vervolgonderzoek uit te voeren. Wij adviseren om dit te doen door middel van een archeologisch proefsleuvenonderzoek (IVO-P), eventueel in de vorm van archeologische begeleiding tijdens uitvoering.</p><p>

Trafohuisjes</p><p>
De werkzaamheden omvatten ook het verzwaren, vervangen, bijplaatsen en verwijderen van trafohuisjes. Er wordt geadviseerd om bij de bouw van nieuwe trafohuisjes en bij die waar er sprake is van verzwaring door middel van een nieuwe kabelaanleg in het deel van Kommerzijl waar een archeologische dubbelbestemming ligt, in een gebied waar geen wegbermen of oude kabelbedden liggen, een vervolgonderzoek uit te voeren als de regels zoals opgesteld in het bestemmingsplan worden overschreden (waarbij de voorgenomen werkzaamheden een groter oppervlak hebben dan 50m2). Dit is van toepassing op het trafohuisje in het noordwesten (ZHN:600005) en direct ten oosten van de Kommerzijlsterdiep (NW Station 2). </p><p>

Bij de trafohuisjes die verwijderd of vervangen worden kan er vanuit worden gegaan dat er sprake is van reeds aanwezige bodemroering. Hier is een vervolgonderzoek niet noodzakelijk.</p>