การวิเคราะห์เนื้อหาและรูปแบบรายการธรรมะทางโทรทัศน์ พ.ศ. 2542

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์คือ 1) เพื่อศึกษารูปแบบ เนื้อหา และหน้าที่ของรายการธรรมะทางโทรทัศน์ 2) เพื่อทราบถึงปัจจัยต่างๆในการผลิตรายการธรรมะทางโทรทัศน์ ที่มีอิทธิพลในการกำหนดรูปแบบ และ เนื้อหารายการธรรมะทางโทรทัศน์ โดยทำการศึกษารายการธรรมะ 5 รายการคือ รายการชีวิตไม่สิ้นหวัง รายการพุทธประทีป รายการธรรมะวันอาทิตย์ รายการประทีปส่องทาง และรายการคติธรรมนำชีวิต ผลการวิจัยพบว่า 1) รายการธรรมะมีรูปแบบการนำเสนอที่คล้ายคลึงกัน โดยธรรมเนียมปฏิบัติของรายการ คือ เน้นที่การพูดคุย หรือการสนทนา(การบรรยายหรือการสนทนาธรรมของพระสงฆ์) ส่วนการนำเสนอด้วยรูปแบบอื่น อาทิ สารคดี หรือละครเวทีนั้น เป็นเพียงส่วนเสริมเพื่อเพิ่มความน่าสนใจในรายการ รูปแบบเช่นนี้สอดคล้องกับเนื้อหาของรายการที่เน้นความสงบสุข ทำให้รายการมีจังหวะในการนำเสนอที่ช้า และไม่น่าสนใจ สำหรับเนื้อหาของรายการธรรมะ เป็นการอธิบายความหลักธรรมคำสอนที่สามารถประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน รวมทั้งเรื่องราวหรือกิจกรรมต่างๆทางพุทธศาสนา โดยมีวาทกรรมทางพุทธศาสนาเป็นตัวกำหนด ทั้งวาทกรรมที่ดำเนินตามแนวทางของมหาเถรสมาคม และวาทกรรมแนวปฏิรูปได้แก่ วาทกรรมแนวปฏิรูปที่เน้นด้านการศึกษา และวาทกรรมแนวปฏิรูปที่เน้นด้านการปฏิบัติสมาธิภาวนา สำหรับหน้าที่ของรายการธรรมะ ประการแรกคือ เพื่อตอบสนองนโยบายของสถานีโทรทัศน์และกฎระเบียบของรัฐ ส่วนหน้าที่ประการที่ 2 คือ เพื่อสั่งสอนและแนะนำให้พุทธศาสนิกชนปฏิบัติตนเป็นคนดีโดยมีวาทกรรมกำกับอยู่ ควบคู่ไปกับการให้ความรู้หรือข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องราว หรือกิจกรรมทางพุทธศาสนา และหน้าที่ประการสุดท้าย ซึ่งมีลักษณะแฝงเร้น คือ หน้าที่ตอกย้ำความมั่นคงของสถาบันหลักทางสังคม 2) ปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อการกำหนดรูปแบบและเนื้อหาของรายการธรรมะ ได้แก่ 1.มุมมองของผู้ผลิตที่มีต่อรายการธรรมะและความสัมพันธ์ระหว่างผู้ผลิตกับพระสงฆ์ 2. ผู้สนับสนุนรายการ ทั้งสถานีโทรทัศน์ที่ผลิตรายการธรรมะเพื่อตอบสนองนโยบายของรัฐ และผู้อุปถัมภ์รายการรายอื่นในด้านทุนการผลิต 3. แนวคิด ความรู้และความสามารถในการนำเสนอเนื้อหา ตลอดจนสถานภาพของพระสงฆ์ในสังคมไทย