กระแสปฏิบัติธรรมในสังคมไทย พ.ศ. 2475-2565

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้เป็นการศึกษาเงื่อนไขทางสังคม เศรษฐกิจ การเมือง ที่นำไปสู่กระแสการปฏิบัติธรรมที่ปรากฏในสังคมไทย ระหว่าง พ.ศ. 2475-2565 โดยใช้แนวคิดวงศาวิทยาซึ่งมีสมมติฐานว่าปรากฏการณ์ที่กำลังศึกษาอาจไม่มีที่มาที่เป็นเส้นตรง และปรากฏผ่านชุดความคิดความเชื่อที่ปรากฏอยู่ในสังคมแต่ละสมัย และศึกษาภาคสนามที่วัดบัวบานที่ตั้งอยู่ในจังหวัดกรุงเทพมหานคร วัดบัวบานจัดปฏิบัติธรรมอย่างต่อเนื่องทั้งในแง่แนวปฏิบัติ และมีความสม่ำเสมอในการจัดปฏิบัติธรรม เริ่มตั้งแต่ พ.ศ. 2516 เป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน และเป็นวัดที่ขึ้นทะเบียนเป็นสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดกรุงเทพมหานครตั้งแต่ พ.ศ. 2549  การปฏิบัติธรรมที่ปฏิบัติในหมู่ฆราวาส หรือที่เข้าใจว่าเป็นการที่ฆราวาสไปที่วัดหรือสถานปฏิบัติธรรม แต่งชุดขาว ถือศีล 8 ฝึกสมาธิ นานราว 3-7 วัน มีจุดเริ่มต้นตั้งแต่ พ.ศ. 2477 เมื่อพุทธทาสภิกขุเสนอให้ฆราวาสหันมาปฏิบัติธรรมโดยหมายถึงการวิปัสสนาธุระของพระสงฆ์  หลังจากนั้นราวทศวรรษที่ 2520 การปฏิบัติธรรมจึงปรากฏหลากหลายขึ้นในสังคมไทย ทั้งสำนักปฏิบัติธรรม แนวปฏิบัติธรรม รูปแบบการปฏิบัติ รวมไปถึงครูผู้สอนซึ่งมีทั้งพระสงฆ์ แม่ชี และฆราวาส ผู้เขียนมีข้อสังเกตว่า ฆราวาสหันมาปฏิบัติธรรมเพื่อลดความเครียดจากวิถีชีวิตของฆราวาสที่ต้องเรียนหนังสือ ทำงาน และดูแลครอบครัว อย่างไรก็ตาม รัฐมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมการปฏิบัติธรรมอย่างยิ่ง ตั้งแต่ พ.ศ. 2525 เป็นต้นมา ทั้งการออกนโยบายส่งเสริมการปฏิบัติธรรม การจัดโครงการปฏิบัติธรรมให้กับคนกลุ่มต่างๆ รวมถึงการกำหนดกลไกการจัดการการปฏิบัติธรรมอย่างเป็นระบบ ส่งผลการปฏิบัติธรรมมีเป้าหมายมากกว่าการปฏิบัติทางศาสนาหรือปฏิบัติเพื่อลดความเครียด เช่น ปฏิบัติธรรมเพื่อให้มีศีลธรรมอันดีงาม หรือปฏิบัติเพื่อให้ทำงานได้มีประสิทธิภาพมากขึ้น นอกจากนี้ รัฐยังมีบทบาทในการขยายวาระของการปฏิบัติธรรมให้สามารถปฏิบัติได้ทั้งในวันสำคัญทางศาสนา วันสำคัญของชาติ หรือปฏิบัติตามความสะดวกของผู้ปฏิบัติก็ได้ ข้อค้นพบนี้สอดคล้องกับการจัดปฏิบัติธรรมในวัดบัวบาน กล่าวคือ แม้การปฏิบัติธรรมของวัดบัวบานจะมีลักษณะเฉพาะตัว คือเป็นการปฏิบัติแนวพุทโธและมีรูปแบบสอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนเมือง เช่น มีระยะเวลาปฏิบัติที่สั้นไม่เกิน 2 วัน มีการอำนวยความสะดวกทั้งห้องน้ำ ที่พัก อาหาร แต่ขณะเดียวกัน วัดบัวบานก็ยังได้รับผลกระทบจากการส่งเสริมการปฏิบัติธรรมของรัฐ ทั้งการขึ้นทะเบียนเป็นสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัด การจัดปฏิบัติธรรมในวาระสำคัญของชาติ เป็นต้นการปฏิบัติธรรมยังสะท้อนให้เห็นบทบาทของรัฐที่ใช้อำนาจอภิบาล (pastoral power) ในการปกครองประชาชน โดยผู้ปกครองเป็นตัวแทนของชุมพาบาลที่ทำหน้าที่ปกครองเพื่อให้ประชาชนของตนไปสู่ทางรอด ในที่นี้การปฏิบัติธรรมจึงไม่ใช่เพียงแค่การปฏิบัติศาสนาที่รัฐส่งเสริมหรืออำนวยความสะดวกให้กับประชาชน แต่ยังเป็นทางแก้ปัญหาให้กับสังคมที่กำลังเผชิญอันตราย