แม่บ้าน on the move: สังคมคนเมืองกับอาชีพคนทำงานบ้านอิสระ

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ศึกษาปรากฏการณ์อาชีพแม่บ้านฟรีแลนซ์ผ่านชีวิตของแรงงานหญิงกลุ่มหนึ่งในสังคมไทยซึ่งเข้ามาขายแรงงานในเมืองหลวงนับตั้งแต่ทศวรรษ 2500 ภายใต้กระบวนการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างเศรษฐกิจระดับมหภาคที่เปลี่ยนประเทศไทยจากสังคมเกษตรกรรมมาเป็นประเทศอุตสาหกรรมและการบริการ อย่างไรก็ดี ภาคธุรกิจไทยไม่มีศักยภาพในการสร้างตำแหน่งงานในระบบเพื่อรองรับแรงงานจากภาคเกษตรอย่างเพียงพอ คนกลุ่มนี้จึงกลายเป็นแรงงานนอกระบบเช่นเดียวกับแรงงานส่วนใหญ่ของประเทศซึ่งประสบปัญหาใหญ่ร่วมกันคือ การไม่สามารถหลุดพ้นจากสภาวะปริ่มน้ำทางเศรษฐกิจขณะที่การเติบโตอย่างต่อเนื่องของคอนโดมิเนียมตั้งแต่หลังวิกฤติเศรษฐกิจ 2540 ซึ่งมีเงื่อนไขเชิงกายภาพคือ ขนาดห้องที่จำกัด ก่อให้เกิดความต้องการบริการทำความสะอาดรูปแบบใหม่และนําไปสู่การเกิดขึ้นของอาชีพแม่บ้านฟรีแลนซ์ ดังนั้นอาจกล่าวได้ว่าแม่บ้านฟรีแลนซ์เป็นพลวัตการเปลี่ยนแปลงจากอาชีพคนรับใช้ในบ้าน แม่บ้านบริษัท มาสู่แม่บ้านทำความสะอาดอิสระด้วยเหตุจากอุปสงค์ต่อบริการทำความสะอาดจำนวนมหาศาล ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีแอปพลิเคชันจัดหาแม่บ้าน ตลอดจนเครือข่ายทุนทางสังคม ทั้งยังชักนําแรงงานหญิงกลุ่มนี้เข้าสู่อาชีพแม่บ้านฟรีแลนซ์ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในชีวิตพวกเธอ เนื่องจากทำให้พวกเธอสามารถยกระดับสถานภาพทางเศรษฐกิจจากการหลุดพ้นจากสภาวะหาเช้ากินค่ำได้ทว่าแม่บ้านฟรีแลนซ์แต่ละคนไขว่คว้าโอกาสและความเป็นไปได้ใหม่ ๆ ได้ไม่เท่ากัน สาเหตุมาจากศักยภาพในการเป็นอิสระต่อโครงสร้างและความสามารถในการสะสมทุนที่แม่บ้านฟรีแลนซ์มีไม่เท่ากัน 3 ประการ ประกอบด้วย 1) ทุนทางวัฒนธรรมประเภททักษะการทำความสะอาด ซึ่งเป็นสิ่งที่ทั้งติดตัวเพศหญิงมาแต่กำเนิดและต้องสะสมเพิ่มพูนให้สอดรับกับวิถีชีวิตและเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ 2) การถักทอเครือข่ายทุนทางสังคมของแม่บ้านฟรีแลนซ์กับผู้ว่าจ้าง บริษัทหรือนายหน้าจัดหาคอนโด และระหว่างแม่บ้านฟรีแลนซ์ด้วยกันเอง และ 3) ความสามารถในการเคลื่อนย้ายหรือความเป็นอิสระต่อระบบคมนาคมขนส่งในกรุงเทพฯปรากฏการณ์อาชีพแม่บ้านฟรีแลนซ์ได้ปฏิสัมพันธ์กับโครงสร้างทางสังคมและพลังการผลิตซํ้าในทิศทางที่ซับซ้อน 2 มิติ ได้แก่ มิติภาพจำเกี่ยวกับอาชีพแม่บ้านในสังคมไทยและมิติทางชนชั้น ในมิติภาพจำ แม่บ้านฟรีแลนซ์ไม่ได้ทำงานอยู่อาศัยกับนายจ้างอย่างคนรับใช้ในบ้าน และไม่ได้ถูกส่งไปทำงานตามบริษัทห้างร้านอย่างแม่บ้านบริษัท แต่จะรับงานทำความสะอาดตามคอนโดหลายแห่งในแต่ละสัปดาห์ การตกลงขอบเขตหน้างาน ค่าแรง และเวลาทำงานมาจากการตกลงร่วมกันของทั้งสองฝ่าย จากความเป็นอิสระและอำนาจต่อรองในการทำงานที่สูงกว่าในเชิงสัมพัทธ์ข้างต้นทำให้แม่บ้านฟรีแลนซ์มีชุดความสัมพันธ์กับผู้ว่าจ้างหลากหลายแบบส่วนในมิติทางชนชั้น การผันตัวมาเป็นแม่บ้านฟรีแลนซ์ของแรงงานหญิงกลุ่มนี้บ่งชี้ถึงแนวโน้มการเคลื่อนย้ายภายในชนชั้น ปฏิเสธไม่ได้ว่าสังคมไทยยังคงมองว่าอาชีพแม่บ้านทำความสะอาดคู่กับแรงงานระดับล่าง เป็นงานไร้ทักษะและต้องอยู่กับสิ่งสกปรก แต่แม่บ้านฟรีแลนซ์เหล่านี้มีชั่วโมงการทำงานที่น้อย สวนทางกับรายได้ที่สูงอย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับแรงงานนอกระบบในภาพรวม อีกทั้งยังมีวิถีชีวิตและแบบแผนการบริโภคที่ชนชั้นล่างหรือชนชั้นกลางระดับล่างเข้าถึงได้อย่างจำกัด อย่างไรก็ดี ปรากฏการณ์ดังกล่าวยังไม่เพียงพอต่อการเคลื่อนย้ายข้ามชนชั้นไปสู่ชนชั้นกลาง